Seconds Analytiques, livre 2, chapitre 19

99bΠερὶ μὲν οὖν συλλογισμοῦ καὶ ἀποδείξεως, τί τε ἑκάτερόν ἐστι καὶ πῶς γίνεται, φανερόν, ἅμα δὲ καὶ περὶ ἐπιστήμης ἀποδεικτικῆς· ταὐτὸν γάρ ἐστιν. περὶ δὲ τῶν ἀρχῶν, πῶς τε γίνονται γνώριμοι καὶ τίς ἡ γνωρίζουσα ἕξις, ἐντεῦθεν ἔσται δῆλον προαπορήσασι πρῶτον. Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἐνδέχεται ἐπίστασθαι δι' ἀποδείξεως μὴ γιγνώσκοντι τὰς πρώτας ἀρχὰς τὰς ἀμέσους, εἴρηται πρότερον. τῶν δ' ἀμέσων τὴν γνῶσιν, καὶ πότερον ἡ αὐτή ἐστιν ἢ οὐχ ἡ αὐτή, διαπορήσειεν ἄν τις, καὶ πότερον ἐπιστήμη ἑκατέρου ἢ οὔ, ἢ τοῦ μὲν ἐπιστήμη τοῦ δ' ἕτερόν τι γένος, καὶ πότερον οὐκ ἐνοῦσαι αἱ ἕξεις ἐγγίνονται ἢ ἐνοῦσαι λελήθασιν. εἰ μὲν δὴ ἔχομεν αὐτάς, ἄτοπον· συμβαίνει γὰρ ἀκριβεστέρας ἔχοντας γνώσεις ἀποδείξεως λανθάνειν. εἰ δὲ λαμβάνομεν μὴ ἔχοντες πρότερον, πῶς ἂν γνωρίζοιμεν καὶ μανθάνοιμεν ἐκ μὴ προϋπαρχούσης γνώσεως; ἀδύνατον γάρ, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς ἀποδείξεως ἐλέγομεν. φανερὸν τοίνυν ὅτι οὔτ' ἔχειν οἷόν τε, οὔτ' ἀγνοοῦσι καὶ μηδεμίαν ἔχουσιν ἕξιν ἐγγίγνεσθαι. ἀνάγκη ἄρα ἔχειν μέν τινα δύναμιν, μὴ τοιαύτην δ' ἔχειν ἣ ἔσται τούτων τιμιωτέρα κατ' ἀκρίβειαν. φαίνεται δὲ τοῦτό γε πᾶσιν ὑπάρχον τοῖς ζῴοις. ἔχει γὰρ δύναμιν σύμφυτον κριτικήν, ἣν καλοῦσιν αἴσθησιν· ἐνούσης δ' αἰσθήσεως τοῖς μὲν τῶν ζῴων ἐγγίγνεται μονὴ τοῦ αἰσθήματος, τοῖς δ' οὐκ ἐγγίγνεται. ὅσοις μὲν οὖν μὴ ἐγγίγνεται, ἢ ὅλως ἢ περὶ ἃ μὴ ἐγγίγνεται, οὐκ ἔστι τούτοις γνῶσις ἔξω τοῦ αἰσθάνεσθαι· ἐν οἷς δ' ἔνεστιν αἰσθομένοις ἔχεινPerì mèn oûn sullogismoû kaì apodeíxeos, tí te hekáterón esti kaì pôs gínetai, phanerón, háma dè kaì perì epistémes apodeiktikês· tautòn gár estin. perì dè tôn archôn, pôs te gínontai gnórimoi kaì tís he gnorízousa héxis, enteûthen éstai dêlon proaporésasi prôton. Hóti mèn oûn ouk endéchetai epístasthai di' apodeíxeos mè gignóskonti tàs prótas archàs tàs amésous, eíretai próteron. tôn d' améson tèn gnôsin, kaì póteron he auté estin è ouch he auté, diaporéseien án tis, kaì póteron epistéme hekatérou è oú, è toû mèn epistéme toû d' héterón ti génos, kaì póteron ouk enoûsai hai héxeis engínontai è enoûsai leléthasin. ei mèn dè échomen autás, átopon· sumbaínei gàr akribestéras échontas gnóseis apodeíxeos lanthánein. ei dè lambánomen mè échontes próteron, pôs àn gnorízoimen kaì manthánoimen ek mè proüparchoúses gnóseos; adúnaton gár, hósper kaì epì tês apodeíxeos elégomen. phaneròn toínun hóti oút' échein hoîón te, oút' agnooûsi kaì medemían échousin héxin engígnesthai. anánke ára échein mén tina dúnamin, mè toiaúten d' échein hè éstai toúton timiotéra kat' akríbeian. phaínetai dè toûtó ge pâsin hupárchon toîs zóiois. échei gàr dúnamin súmphuton kritikén, hèn kaloûsin aísthesin· enoúses d' aisthéseos toîs mèn tôn zóion engígnetai monè toû aisthématos, toîs d' ouk engígnetai. hósois mèn oûn mè engígnetai, è hólos è perì hà mè engígnetai, ouk ésti toútois gnôsis éxo toû aisthánesthai· en hoîs d' énestin aisthoménois échein

100aἔτι ἐν τῇ ψυχῇ. πολλῶν δὲ τοιούτων γινομένων ἤδη διαφορά τις γίνεται, ὥστε τοῖς μὲν γίνεσθαι λόγον ἐκ τῆς τῶν τοιούτων μονῆς, τοῖς δὲ μή. Ἐκ μὲν οὖν αἰσθήσεως γίνεται μνήμη, ὥσπερ λέγομεν, ἐκ δὲ μνήμης πολλάκις τοῦ αὐτοῦ γινομένης ἐμπειρία· αἱ γὰρ πολλαὶ μνῆμαι τῷ ἀριθμῷ ἐμπειρία μία ἐστίν. ἐκ δ' ἐμπειρίας ἢ ἐκ παντὸς ἠρεμήσαντος τοῦ καθόλου ἐν τῇ ψυχῇ, τοῦ ἑνὸς παρὰ τὰ πολλά, ὃ ἂν ἐν ἅπασιν ἓν ἐνῇ ἐκείνοις τὸ αὐτό, τέχνης ἀρχὴ καὶ ἐπιστήμης, ἐὰν μὲν περὶ γένεσιν, τέχνης, ἐὰν δὲ περὶ τὸ ὄν, ἐπιστήμης. οὔτε δὴ ἐνυπάρχουσιν ἀφωρισμέναι αἱ ἕξεις, οὔτ' ἀπ' ἄλλων ἕξεων γίνονται γνωστικωτέρων, ἀλλ' ἀπὸ αἰσθήσεως, οἷον ἐν μάχῃ τροπῆς γενομένης ἑνὸς στάντος ἕτερος ἔστη, εἶθ' ἕτερος, ἕως ἐπὶ ἀρχὴν ἦλθεν. ἡ δὲ ψυχὴ ὑπάρχει τοιαύτη οὖσα οἵα δύνασθαι πάσχειν τοῦτο. ὃ δ' ἐλέχθη μὲν πάλαι, οὐ σαφῶς δὲ ἐλέχθη, πάλιν εἴπωμεν. στάντος γὰρ τῶν ἀδιαφόρων ἑνός, πρῶτον μὲν ἐν τῇ ψυχῇ καθόλου (καὶ γὰρ αἰσθάνεται μὲν τὸ καθ' ἕκαστον, ἡ δ' αἴσθησις τοῦ καθόλουéti en têi psuchêi. pollôn dè toioúton ginoménon éde diaphorá tis gínetai, hóste toîs mèn gínesthai lógon ek tês tôn toioúton monês, toîs dè mé. Ek mèn oûn aisthéseos gínetai mnéme, hósper légomen, ek dè mnémes pollákis toû autoû ginoménes empeiría· hai gàr pollaì mnêmai tôi arithmôi empeiría mía estín. ek d' empeirías è ek pantòs eremésantos toû kathólou en têi psuchêi, toû henòs parà tà pollá, hò àn en hápasin hèn enêi ekeínois tò autó, téchnes archè kaì epistémes, eàn mèn perì génesin, téchnes, eàn dè perì tò ón, epistémes. oúte dè enupárchousin aphorisménai hai héxeis, oút' ap' állon héxeon gínontai gnostikotéron, all' apò aisthéseos, hoîon en máchei tropês genoménes henòs stántos héteros éste, eîth' héteros, héos epì archèn êlthen. he dè psuchè hupárchei toiaúte oûsa hoía dúnasthai páschein toûto. hò d' eléchthe mèn pálai, ou saphôs dè eléchthe, pálin eípomen. stántos gàr tôn adiaphóron henós, prôton mèn en têi psuchêi kathólou (kaì gàr aisthánetai mèn tò kath' hékaston, he d' aísthesis toû kathólou

100bἐστίν, οἷον ἀνθρώπου, ἀλλ' οὐ Καλλίου ἀνθρώπου)· πάλιν ἐν τούτοις ἵσταται, ἕως ἂν τὰ ἀμερῆ στῇ καὶ τὰ καθόλου, οἷον τοιονδὶ ζῷον, ἕως ζῷον, καὶ ἐν τούτῳ ὡσαύτως. δῆλον δὴ ὅτι ἡμῖν τὰ πρῶτα ἐπαγωγῇ γνωρίζειν ἀναγκαῖον· καὶ γὰρ ἡ αἴσθησις οὕτω τὸ καθόλου ἐμποιεῖ. Ἐπεὶ δὲ τῶν περὶ τὴν διάνοιαν ἕξεων αἷς ἀληθεύομεν αἱ μὲν ἀεὶ ἀληθεῖς εἰσιν, αἱ δὲ ἐπιδέχονται τὸ ψεῦδος, οἷον δόξα καὶ λογισμός, ἀληθῆ δ' ἀεὶ ἐπιστήμη καὶ νοῦς, καὶ οὐδὲν ἐπιστήμης ἀκριβέστερον ἄλλο γένος ἢ νοῦς, αἱ δ' ἀρχαὶ τῶν ἀποδείξεων γνωριμώτεραι, ἐπιστήμη δ' ἅπασα μετὰ λόγου ἐστί, τῶν ἀρχῶν ἐπιστήμη μὲν οὐκ ἂν εἴη, ἐπεὶ δ' οὐδὲν ἀληθέστερον ἐνδέχεται εἶναι ἐπιστήμης ἢ νοῦν, νοῦς ἂν εἴη τῶν ἀρχῶν, ἔκ τε τούτων σκοποῦσι καὶ ὅτι ἀποδείξεως ἀρχὴ οὐκ ἀπόδειξις, ὥστ' οὐδ' ἐπιστήμης ἐπιστήμη. εἰ οὖν μηδὲν ἄλλο παρ' ἐπιστήμην γένος ἔχομεν ἀληθές, νοῦς ἂν εἴη ἐπιστήμης ἀρχή. καὶ ἡ μὲν ἀρχὴ τῆς ἀρχῆς εἴη ἄν, ἡ δὲ πᾶσα ὁμοίως ἔχει πρὸς τὸ πᾶν πρᾶγμα.estín, hoîon anthrópou, all' ou Kallíou anthrópou)· pálin en toútois hístatai, héos àn tà amerê stêi kaì tà kathólou, hoîon toiondì zôion, héos zôion, kaì en toútoi hosaútos. dêlon dè hóti hemîn tà prôta epagogêi gnorízein anankaîon· kaì gàr he aísthesis hoúto tò kathólou empoieî. Epeì dè tôn perì tèn diánoian héxeon haîs aletheúomen hai mèn aeì aletheîs eisin, hai dè epidéchontai tò pseûdos, hoîon dóxa kaì logismós, alethê d' aeì epistéme kaì noûs, kaì oudèn epistémes akribésteron állo génos è noûs, hai d' archaì tôn apodeíxeon gnorimóterai, epistéme d' hápasa metà lógou estí, tôn archôn epistéme mèn ouk àn eíe, epeì d' oudèn alethésteron endéchetai eînai epistémes è noûn, noûs àn eíe tôn archôn, ék te toúton skopoûsi kaì hóti apodeíxeos archè ouk apódeixis, hóst' oud' epistémes epistéme. ei oûn medèn állo par' epistémen génos échomen alethés, noûs àn eíe epistémes arché. kaì he mèn archè tês archês eíe án, he dè pâsa homoíos échei pròs tò pân prâgma.