De l'âme, livre 1, chapitre 4

407b4Καὶ ἄλλη δέ τις δόξα παραδέδοται περὶ ψυχῆς, πιθανὴ μὲν πολλοῖς οὐδεμιᾶς ἧττον τῶν λεγομένων, λόγον δʼ ὥσπερ εὐθύνοις δεδωκυῖα κἀν τοῖς ἐν κοινῷ γινομένοις λόγοις. ἁρμονίαν γάρ τινα αὐτὴν λέγουσι· καὶ γὰρ τὴν ἁρμονίανKaì álle dé tis dóxa paradédotai perì psuchês, pithanè mèn polloîs oudemiâs hêtton tôn legoménon, lógon d’ hósper euthúnois dedokuîa kan toîs en koinôi ginoménois lógois. harmonían gár tina autèn légousi· kaì gàr tèn harmonían

407b30κρᾶσιν καὶ σύνθεσιν ἐναντίων εἶναι, καὶ τὸ σῶμα συγκεῖσθαι ἐξ ἐναντίων. καίτοι γε ἡ μὲν ἁρμονία λόγος τίς ἐστι τῶν μιχθέντων ἢ σύνθεσις, τὴν δὲ ψυχὴν οὐδέτερον οἷόν τʼ εἶναι τούτων. ἔτι δὲ τὸ κινεῖν οὐκ ἔστιν ἁρμονίας, ψυχῇ δὲ τπάντες ἀπονέμουσι τοῦτο μάλισθʼ ὡς εἰπεῖν. ἁρμόζει δὲ μᾶλλονkrâsin kaì súnthesin enantíon eînai, kaì tò sôma sunkeîsthai ex enantíon. kaítoi ge he mèn harmonía lógos tís esti tôn michthénton è súnthesis, tèn dè psuchèn oudéteron hoîón t’ eînai toúton. éti dè tò kineîn ouk éstin harmonías, psuchêi dè tpántes aponémousi toûto málisth’ hos eipeîn. harmózei dè mâllon

408a1καθʼ ὑγιείας λέγειν ἁρμονίαν, καὶ ὅλως τῶν σωματικῶν ἀρετῶν, ἢ κατὰ ψυχῆς. φανερώτατον δʼ εἴ τις ἀποδιδόναι πειραθείη τὰ πάθη καὶ τὰ ἔργα τῆς ψυχῆς ἁρμονίᾳ τινί· χαλεπὸν γὰρ ἐφαρμόζειν. ἔτι δʼ εἰ λέγομεν τὴνkath’ hugieías légein harmonían, kaì hólos tôn somatikôn aretôn, è katà psuchês. phanerótaton d’ eí tis apodidónai peiratheíe tà páthe kaì tà érga tês psuchês harmoníai tiní· chalepòn gàr epharmózein. éti d’ ei légomen tèn

408a5ἁρμονίαν εἰς δύο ἀποβλέποντες, κυριώτατα μέν, τῶν μεγεθῶν ἐν τοῖς ἔχουσι κίνησιν καὶ θέσιν, τὴν· σύνθεσιν αὐτῶν, ἐπειδὰν οὕτω συναρμόζωσιν ὥστε μηδὲν συγγενὲς παραδέχεσθαι, ἐντεῦθεν δὲ καὶ τὸν τῶν μεμιγμένων λόγον, οὐδετέρως μὲν οὖνharmonían eis dúo apoblépontes, kuriótata mén, tôn megethôn en toîs échousi kínesin kaì thésin, tèn· súnthesin autôn, epeidàn hoúto sunarmózosin hóste medèn sungenès paradéchesthai, enteûthen dè kaì tòn tôn memigménon lógon, oudetéros mèn oûn

408a10εὔλογον, ἡ δὲ σύνθεσις τῶν τοῦ σώματος μερῶν λίαν εὐεξέταστος. πολλαί τε γὰρ αἱ συνθέσεις τῶν μερῶν καὶ πολλαχῶς· τίνος οὖν ἢ πῶς ὑπολαβεῖν τὸν νοῦν χρὴ σύνθεσιν εἶναι, ἢ καὶ τὸ αἰσθητικόν ἢ ὀρεκτικόν; ὁμοίως δὲ ἄτοπον καὶ τὸ τόν λόγον τῆς μίξεως εἶναι τὴν ψυχήν· οὐ γὰρ τὸν αὐτὸν ἔχειeúlogon, he dè súnthesis tôn toû sómatos merôn lían euexétastos. pollaí te gàr hai sunthéseis tôn merôn kaì pollachôs· tínos oûn è pôs hupolabeîn tòn noûn chrè súnthesin eînai, è kaì tò aisthetikón è orektikón; homoíos dè átopon kaì tò tón lógon tês míxeos eînai tèn psuchén· ou gàr tòn autòn échei

408a15λόγον ἡ μίξις τῶν στοιχείων· καθʼ ἥν σὰρξ καὶ καθʼ ἥν ὀστοῦν. συμβήσεται οὖν πολλάς τε ψυχὰς ἔχειν καὶ κατὰ πᾶν τὸ σῶμα, εἴπερ πάντα μὲν ἐκ τῶν στοιχείων μεμιγμένων, ὁ δὲ τῆς μίξεως λόγος ἁρμονία καὶ ψυχή. (ἀπαιτήσειε δʼ ἄν τις τοῦτό γε καὶ παρʼ Ἐμπεδοκλέους· ἕκαστον γὰρ αὐτῶν λόγῳlógon he míxis tôn stoicheíon· kath’ hén sàrx kaì kath’ hén ostoûn. sumbésetai oûn pollás te psuchàs échein kaì katà pân tò sôma, eíper pánta mèn ek tôn stoicheíon memigménon, ho dè tês míxeos lógos harmonía kaì psuché. (apaitéseie d’ án tis toûtó ge kaì par’ Empedokléous· hékaston gàr autôn lógoi

408a20τινί φησιν εἶναι· πότερον οὖν ὁ λόγος ἐστὶν ἡ ψυχή, ἢ μᾶλλον ἕτερόν τι οὖσα ἐγγίνεται τοῖς μέρεσιν; ἔτι δὲ πότερον ἡ φιλία τῆς τυχούσης αἰτία μίξεως ἢ τῆς κατὰ τόν λόγον, καὶ αὕτη πότερον ὁ λόγος ἐστὶν ἢ παρὰ τὸν λόγον ἕτερόν τι;) ταῦτα μὲν οὖν ἔχει τοιαύτας ἀπορίας. εἰ δʼ ἐστίν ἕτερον ἡtiní phesin eînai· póteron oûn ho lógos estìn he psuché, è mâllon héterón ti oûsa engínetai toîs méresin; éti dè póteron he philía tês tuchoúses aitía míxeos è tês katà tón lógon, kaì haúte póteron ho lógos estìn è parà tòn lógon héterón ti;) taûta mèn oûn échei toiaútas aporías. ei d’ estín héteron he

408a25ψνχὴ τῆς μίξεως, τί δή ποτε ἅμα τὸ σαρκὶ εἶναι ἀναιρεῖται καὶ τό τοῖς ἄλλοις μορίοις τοῦ ζῴου; πρός δὲ τούτοις εἴπερ μὴ ἕκαστον τῶν μορίων ψνχὴν ἔχει, εἰ μὴ ἔστιν ἡ ψυχὴ ὁ λόγος τῆς μίξεως, τί ἐστιν ὅ φθείρεται τῆς ψυχῆς ἀπολιπούσης; ὅτι μὲν οὖν οὔθʼ ἁρμονίαν οἷόν τʼ εἶναι τὴν ψυχὴνpsnchè tês míxeos, tí dé pote háma tò sarkì eînai anaireîtai kaì tó toîs állois moríois toû zóiou; prós dè toútois eíper mè hékaston tôn moríon psnchèn échei, ei mè éstin he psuchè ho lógos tês míxeos, tí estin hó phtheíretai tês psuchês apolipoúses; hóti mèn oûn oúth’ harmonían hoîón t’ eînai tèn psuchèn

408a30οὔτε κύκλῳ περιφέρεσθαι, δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων. κατὰ συμβεβηκός δὲ κινεῖσθαι, καθάπερ εἴπομεν, ἔστι καὶ κι· νεῖν ἑαυτήν, οἶον κινεῖσθαι μὲν ἐν ᾧ ἐστι, τοῦτο δὲ κινεῖσθαι ὑπὸ τῆς ψυχῆς· ἄλλως δʼ οὐχ οἷόν τε κινεῖσθαι κατὰ τόπον αὐτήν. εὐλογώτερον δʼ ἀπορήσειεν ἄν τις περὶ αὐτῆς ὡς κινουμένης,oúte kúkloi periphéresthai, dêlon ek tôn eireménon. katà sumbebekós dè kineîsthai, katháper eípomen, ésti kaì ki· neîn heautén, oîon kineîsthai mèn en hôi esti, toûto dè kineîsthai hupò tês psuchês· állos d’ ouch hoîón te kineîsthai katà tópon autén. eulogóteron d’ aporéseien án tis perì autês hos kinouménes,

408b1εἰς τὰ τοιαῦτα ἀποβλέψας. φαμὲν γὰρ τὴν ψυχὴν λυπεῖσθαι χαίρειν, θαρρεῖν φοβεῖσθαι, ἔτι δὲ ὀργίζεσθαί τε καὶ αἰσθάνεσθαι καὶ διανοεῖσθαι· ταῦτα δὲ πάντα κινήσεις εἶναι δοκοῦσιν. ὅθεν οἰηθείη τις ἂν αὐτὴν κινεῖσθαι· τὸ δʼ οὐκ ἔστιν ἀναγκαῖον. εἰ γὰρ καὶ ὅτι μάλιστα τὸ λυπεῖσθαιeis tà toiaûta apoblépsas. phamèn gàr tèn psuchèn lupeîsthai chaírein, tharreîn phobeîsthai, éti dè orgízesthaí te kaì aisthánesthai kaì dianoeîsthai· taûta dè pánta kinéseis eînai dokoûsin. hóthen oietheíe tis àn autèn kineîsthai· tò d’ ouk éstin anankaîon. ei gàr kaì hóti málista tò lupeîsthai

408b5ἢ χαίρειν ἢ διανοεῖσθαι κινήσεις εἰσί, καὶ ἕκαστον κινεῖσθαι τούτων, τὸ δὲ κινεῖσθαί ἐστιν ὑπὸ τῆς ψυχῆς, οἷον τὸ ὀργίζεσθαι ἢ φοβεῖσθαι τὸ τὴν καρδίαν ὡδὶ κινεῖσθαι, τὸ δὲ διανοεῖσθαι ἢ τὸ τοῦτο ἴσως ἢ ἕτερόν τι, τούτων δὲ συμβαίνει τὰ μὲν κατὰ φορὰν τινῶν κινουμένων, τὰ δὲ κατʼè chaírein è dianoeîsthai kinéseis eisí, kaì hékaston kineîsthai toúton, tò dè kineîsthaí estin hupò tês psuchês, hoîon tò orgízesthai è phobeîsthai tò tèn kardían hodì kineîsthai, tò dè dianoeîsthai è tò toûto ísos è héterón ti, toúton dè sumbaínei tà mèn katà phoràn tinôn kinouménon, tà dè kat’

408b10ἀλλοίωσιν (ποῖα δὲ καὶ πῶς, ἕτερός ἐστι λόγος)— τὸ δὴ λέγειν ὀργίζεσθαι τὴν ψυχὴν ὅμοιον κἂν εἴ τις λέγοι τὴν ψυχὴν ὑφαίνειν ἢ οἰκοδομεῖν· βέλτιον γὰρ ἴσως μὴ λέγειν τὴν ψυχὴν ἐλεεῖν ἢ μανθάνειν ἢ διανοεῖσθαι, ἀλλὰ τὸν ἄνθρωπον τῇ ψυχῇ· τοῦτο δὲ μὴ ὡς ἐν ἐκείνῃ τῆς κινήσεως οὔσης,alloíosin (poîa dè kaì pôs, héterós esti lógos)— tò dè légein orgízesthai tèn psuchèn hómoion kàn eí tis légoi tèn psuchèn huphaínein è oikodomeîn· béltion gàr ísos mè légein tèn psuchèn eleeîn è manthánein è dianoeîsthai, allà tòn ánthropon têi psuchêi· toûto dè mè hos en ekeínei tês kinéseos oúses,

408b15ἀλλʼ ὁτὲ μὲν μέχρι ἐκείνης, ὁτὲ δʼ ἀπʼ ἐκείνης, οἷον ἡ μὲν αἴσθησις ἀπὸ τωνδί, ἡ δʼ ἀνάμνησις ἀπʼ ἐκείνης ἐπὶ τὰς ἐν τοῖς αἰσθητηρίοις κινήσεις ἢ μονάς. ὁ δὲ νοῦς ἔοικεν ἐγγίνεσθαι οὐσία τις οὖσα, καὶ οὐ φθείρεσθαι. μάλιστα γὰρ ἐφθείρετʼ ἂν ὑπὸ τῆς ἐν τῷ γήρᾳ ἀμαυρώσεως, νῦν δʼ ὥσπερ ἐπὶall’ hotè mèn méchri ekeínes, hotè d’ ap’ ekeínes, hoîon he mèn aísthesis apò tondí, he d’ anámnesis ap’ ekeínes epì tàs en toîs aistheteríois kinéseis è monás. ho dè noûs éoiken engínesthai ousía tis oûsa, kaì ou phtheíresthai. málista gàr ephtheíret’ àn hupò tês en tôi gérai amauróseos, nûn d’ hósper epì

408b20τῶν αἰσθητηρίων συμβαίνει· εἰ γὰρ λάβοι ὁ πρεσβύτης ὄμμα τοιονδί, βλέποι ἂν ὥσπερ καὶ ὁ νέος. ὥστε τὸ γῆρας οὐ τῷ τὴν ψυχήν τι πεπονθέναι, ἀλλʼ ἐν ᾧ, καθάπερ ἐν μέθαις καὶ νόσοις. καὶ τὸ νοεῖν δὴ καὶ τὸ θεωρεῖν μαραίνεται ἄλλου τινὸς ἔσω φθειρομένου, αὐτὸ δὲ ἀπαθές ἐστιν. τὸ δὲ διανοεῖσθαιtôn aistheteríon sumbaínei· ei gàr láboi ho presbútes ómma toiondí, blépoi àn hósper kaì ho néos. hóste tò gêras ou tôi tèn psuchén ti peponthénai, all’ en hôi, katháper en méthais kaì nósois. kaì tò noeîn dè kaì tò theoreîn maraínetai állou tinòs éso phtheiroménou, autò dè apathés estin. tò dè dianoeîsthai

408b25καὶ φιλεῖν ἢ μισεῖν οὐκ ἔστιν ἐκείνου πάθη, ἀλλὰ τουδὶ τοῦ ἔχοντος ἐκεῖνο, ᾗ ἐκεῖνο ἔχει. διὸ καὶ τούτου φθειρομένου οὔτε μνημονεύει οὔτε φιλεῖ· οὐ γὰρ ἐκείνου ἦν, ἀλλὰ τοῦ κοινοῦ, ὃ ἀπόλωλεν· ὁ δὲ νοῦς ἴσως θειότερόν τι καὶ ἀπαθές ἐστιν.kaì phileîn è miseîn ouk éstin ekeínou páthe, allà toudì toû échontos ekeîno, hêi ekeîno échei. diò kaì toútou phtheiroménou oúte mnemoneúei oúte phileî· ou gàr ekeínou ên, allà toû koinoû, hò apólolen· ho dè noûs ísos theióterón ti kaì apathés estin.

408b30ὅτι μὲν οὖν οὐχ οἷόν τε κινεῖσθαι τὴν ψυχήν, φανερὸν ἐκ τούτων· εἰ δʼ ὅλως μὴ κινεῖται, δῆλον ὡς οὐδʼ ὑφʼ ἑαυτῆς. πολὺ δὲ τῶν εἰρημένων ἀλογώτατον τὸ λέγειν ἀριθμὸν εἶναι τὴν ψυχὴν κινοῦνθʼ ἑαυτόν· ὑπάρχει γὰρ αὐτοῖς ἀδύνατα πρῶτα μὲν τὰ ἐκ τοῦ κινεῖσθαι συμβαίνοντα, ἴδια δʼ ἐκ τοῦhóti mèn oûn ouch hoîón te kineîsthai tèn psuchén, phaneròn ek toúton· ei d’ hólos mè kineîtai, dêlon hos oud’ huph’ heautês. polù dè tôn eireménon alogótaton tò légein arithmòn eînai tèn psuchèn kinoûnth’ heautón· hupárchei gàr autoîs adúnata prôta mèn tà ek toû kineîsthai sumbaínonta, ídia d’ ek toû

409a1λέγειν αὐτὴν ἀριθμόν. πῶς γὰρ χρὴ νοῆσαι μονάδα κινουμένην, καὶ ὑπὸ τίνος, καὶ πῶς, ἀμερῆ καὶ ἀδιάφορον οὖσαν; ᾗ γάρ ἐστι κινητικὴ καὶ κινητή, διαφέρειν δεῖ. ἔτι δʼ ἐπεί φασι κινηθεῖσαν γραμμὴν ἐπίπεδον ποιεῖν, στιγμὴν δὲlégein autèn arithmón. pôs gàr chrè noêsai monáda kinouménen, kaì hupò tínos, kaì pôs, amerê kaì adiáphoron oûsan; hêi gár esti kinetikè kaì kineté, diaphérein deî. éti d’ epeí phasi kinetheîsan grammèn epípedon poieîn, stigmèn dè

409a5γραμμήν, καὶ αἱ τῶν μονάδων κινήσεις γραμμαὶ ἔσονται· ἡ γὰρ στιγμὴ μονάς ἐστι θέσιν ἔχουσα, ὁ δʼ ἀριθμὸς τῆς ψυχῆς ἤδη πού ἐστι καὶ θέσιν ἔχει. ἔτι δʼ ἀριθμοῦ μὲν ἐὰν ἀφέλῃ τις ἀριθμὸν ἢ μονάδα, λείπεται ἄλλος ἀριθμός· τὰ δὲ φυτὰ καὶ τῶν ζῴων πολλὰ διαιρούμενα ζῇ καὶ δοκεῖgrammén, kaì hai tôn monádon kinéseis grammaì ésontai· he gàr stigmè monás esti thésin échousa, ho d’ arithmòs tês psuchês éde poú esti kaì thésin échei. éti d’ arithmoû mèn eàn aphélei tis arithmòn è monáda, leípetai állos arithmós· tà dè phutà kaì tôn zóion pollà diairoúmena zêi kaì dokeî

409a10τὴν αὐτὴν ψυχὴν ἔχειν τῷ εἴδει. δόξειε δʼ ἂν οὐθὲν διαφέρειν μονάδας λέγειν ἢ σωμάτια μικρά· καὶ γὰρ ἐκ τῶν Δημοκρίτου σφαιρίων ἐὰν γένωνται στιγμαί, μόνον δὲ μένῃ τὸ ποσόν, ἔσται τι ἐν αὐτῷ τὸ μὲν κινοῦν τὸ δὲ κινούμενον, ὥσπερ ἐν τῷ συνεχεῖ· οὐ γὰρ διὰ τὸ μεγέθει διαφέρειν ἢtèn autèn psuchèn échein tôi eídei. dóxeie d’ àn outhèn diaphérein monádas légein è somátia mikrá· kaì gàr ek tôn Demokrítou sphairíon eàn génontai stigmaí, mónon dè ménei tò posón, éstai ti en autôi tò mèn kinoûn tò dè kinoúmenon, hósper en tôi sunecheî· ou gàr dià tò megéthei diaphérein è

409a15μικρότητι συμβαίνει τὸ λεχθέν, ἀλλʼ ὅτι ποσόν· διὸ ἀναγκαῖον εἶναί τι τὸ κινῆσον τὰς μονάδας. εἰ δʼ ἐν τῷ ζῴῳ τὸ κινοῦν ἡ ψνχή, καὶ ἐν τῷ ἀριθμῷ, ὥστε οὐ τὸ κινοῦν καὶ τὸ κινούμενον ἡ ψυχή, ἀλλὰ τὸ κινοῦν μόνον. ἐνδέχεται δὲ δὴ πῶς μονάδα ταύτην εἶναι; δεῖ γὰρ ὑπάρχειν τινὰ αὐτῇmikróteti sumbaínei tò lechthén, all’ hóti posón· diò anankaîon eînaí ti tò kinêson tàs monádas. ei d’ en tôi zóioi tò kinoûn he psnché, kaì en tôi arithmôi, hóste ou tò kinoûn kaì tò kinoúmenon he psuché, allà tò kinoûn mónon. endéchetai dè dè pôs monáda taúten eînai; deî gàr hupárchein tinà autêi

409a20διαφορὰν πρὸς τὰς ἄλλας, στιγμῆς δὲ μοναδικῆς τίς ἂν εἴη διαφορὰ πλὴν θέσις; εἰ μὲν οὖν εἰσὶν ἕτεραι αἱ ἐν τῷ σώματι μονάδες καὶ αἱ στιγμαί, ἐν τῷ αὐτῷ ἔσονται αἱ μονάδες· καθέξει γὰρ χώραν στιγμῆς. καίτοι τί κωλύει ἐν τῷ αὐτῷ εἶναι, εἰ δύο, καὶ ἀτπείρους; ὧν γὰρ ὁ τόπος ἀδιαίρετος, καὶ αὐτά. εἰ δʼ αἱ ἐν τῷ σώματι στιγμαὶ ὁ ἀριθμός ὁ τῆςdiaphoràn pròs tàs állas, stigmês dè monadikês tís àn eíe diaphorà plèn thésis; ei mèn oûn eisìn héterai hai en tôi sómati monádes kaì hai stigmaí, en tôi autôi ésontai hai monádes· kathéxei gàr chóran stigmês. kaítoi tí kolúei en tôi autôi eînai, ei dúo, kaì atpeírous; hôn gàr ho tópos adiaíretos, kaì autá. ei d’ hai en tôi sómati stigmaì ho arithmós ho tês

409a25ψυχῆς, ἢ εἰ ὁ τῶν ἐν τῷ σώματι στιγμῶν ἀριθμὸς ἡ ψυχή, διὰ τί οὐ πάντα ψυχὴν ἔχουσι τὰ σώματα; στιγμαὶ γὰρ ἐν ἅπασι δοκοῦσιν εἶναι καὶ ἄπειροι. ἔτι δὲ πῶς οἷόν τε χωρίζεσθαι τὰς στιγμὰς καὶ ἀπολύεσθαι τῶν σωμάτων, εἴ γε μὴ διαιροῦνται αἱ γραμμαὶ εἰς στιγμάς;psuchês, è ei ho tôn en tôi sómati stigmôn arithmòs he psuché, dià tí ou pánta psuchèn échousi tà sómata; stigmaì gàr en hápasi dokoûsin eînai kaì ápeiroi. éti dè pôs hoîón te chorízesthai tàs stigmàs kaì apolúesthai tôn somáton, eí ge mè diairoûntai hai grammaì eis stigmás;