De l'âme, livre 2, chapitre 11

422b11Περὶ δὲ τοῦ ἁπτοῦ καὶ πσρὶ ἁφῆς ὁ αὐτὸς λόγος· εἰ γὰρ ἡ ἁφὴ μὴ μία ἐστὶν αἴσθησις ἀλλὰ πλείους, ἀναγκαῖον καὶ τὰ ἁπτὰ αἰσθητὰ πλείω εἶναι. ἔχει δʼ ἀπορίαν πότερον πλείους εἰσὶν ἢ μία, καὶ τί τὸ αἰσθητήριον τὸ τοῦ ἁπτικοῦ, πότερονPerì dè toû haptoû kaì psrì haphês ho autòs lógos· ei gàr he haphè mè mía estìn aísthesis allà pleíous, anankaîon kaì tà haptà aisthetà pleío eînai. échei d’ aporían póteron pleíous eisìn è mía, kaì tí tò aisthetérion tò toû haptikoû, póteron

422b20ἡ σὰρξ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις τὸ ἀνάλογον, ἢ οὔ, ἀλλὰ τοῦτο μέν ἐστι τὸ μεταξύ, τὸ δὲ πρῶτον αἰσθητήριον ἄλλο τί ἐστιν ἐντός. πᾶσα γὰρ αἴσθησις μιᾶς ἐναντιώσεως εἶναι δοκεῖ, οἶον ὄψις λευκοῦ καὶ μέλανος, καὶ ἀκοὴ ὀξέος καὶ βαρέος, καὶ γεῦσις πικροῦ καὶ χλυκέος· ἐν δὲ τῷ ἁπτῷhe sàrx kaì en toîs állois tò análogon, è oú, allà toûto mén esti tò metaxú, tò dè prôton aisthetérion állo tí estin entós. pâsa gàr aísthesis miâs enantióseos eînai dokeî, oîon ópsis leukoû kaì mélanos, kaì akoè oxéos kaì baréos, kaì geûsis pikroû kaì chlukéos· en dè tôi haptôi

422b25πολλαὶ ἔνεισιν ἐναντιώσεις, θερμὸν ψυχρόν, ξηρὸν ὑγρόν, σκληρὸν μαλακόν, καὶ τῶν ἄλλων ὅσα τοιαῦτα. ἔχει δέ τινα λύσιν πρός γε ταύτην τὴν ἀπορίαν, ὅτι καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων εἰσὶν ἐναντιώσεις πλείους, οἶον ἐν φωνῇ οὐ μόνον ὀξύτης καὶ βαρύτης, ἀλλὰ καὶ μέγεθος καὶ μικρότης,pollaì éneisin enantióseis, thermòn psuchrón, xeròn hugrón, skleròn malakón, kaì tôn állon hósa toiaûta. échei dé tina lúsin prós ge taúten tèn aporían, hóti kaì epì tôn állon aisthéseon eisìn enantióseis pleíous, oîon en phonêi ou mónon oxútes kaì barútes, allà kaì mégethos kaì mikrótes,

422b30καὶ λειότης καὶ τραχύτης φωνῆς, καὶ τοιαῦθʼ ἕτερα. εἰσὶ δὲ καὶ περὶ χρῶμα διαφοραὶ τοιαῦται ἕτεραι. ἀλλὰ τί τὸ ἓν τὸ ὑποκείμενον, ὥσπερ ἀκοῇ ψόφος, οὕτω τῇ ἁφῇ, οὐκ ἔστιν ἔνδηλον. πότερον δʼ ἐστὶ τὸ αἰσθητήριον ἐντός, ἢ οὔ, ἀλλʼ εὐθέως ἡ σάρξ, οὐδὲν δοκεῖ σημεῖον εἶναι τὸ γίνεσθαι τὴν αἴσθησινkaì leiótes kaì trachútes phonês, kaì toiaûth’ hétera. eisì dè kaì perì chrôma diaphoraì toiaûtai héterai. allà tí tò hèn tò hupokeímenon, hósper akoêi psóphos, hoúto têi haphêi, ouk éstin éndelon. póteron d’ estì tò aisthetérion entós, è oú, all’ euthéos he sárx, oudèn dokeî semeîon eînai tò gínesthai tèn aísthesin

423a1ἅμα θιγγανομένων. καὶ γὰρ νῦν εἴ τις περὶ τὴν σάρκα περιτείνειεν οἷον ὑμένα ποιήσας, ὁμοίως τὴν αἴσθησιν εὐθέως ἁψάμενος ἐνσημαίνει· καίτοι δῆλον ὡς οὐκ ἔστιν ἐν τούτῳ τὸ αἰσθητήριον· εἰ δὲ καὶ συμφυὴς γένοιτο, θᾶττον ἔτι διικνοῖτʼháma thinganoménon. kaì gàr nûn eí tis perì tèn sárka periteíneien hoîon huména poiésas, homoíos tèn aísthesin euthéos hapsámenos ensemaínei· kaítoi dêlon hos ouk éstin en toútoi tò aisthetérion· ei dè kaì sumphuès génoito, thâtton éti diiknoît’

423a5ἂν ἡ αἴσθησις. διὸ τὸ τοιοῦτον μόριον τοῦ σώματος ἔοικεν οὕτως ἔχειν ὥσπερ ἂν εἰ κύκλῳ ἡμῖν περιεπεφύκει ὁ ἀήρ· ἐδοκοῦμεν γὰρ ἂν ἑνί τινι αἰσθάνεσθαι καὶ ψόφου καὶ χρώματος καὶ ὀσμῆς, καὶ μία τις αἴσθησις εἶναι ὄψις ἀκοὴàn he aísthesis. diò tò toioûton mórion toû sómatos éoiken hoútos échein hósper àn ei kúkloi hemîn periepephúkei ho aér· edokoûmen gàr àn hení tini aisthánesthai kaì psóphou kaì chrómatos kaì osmês, kaì mía tis aísthesis eînai ópsis akoè

423a10ὄσφρησις. νῦν δὲ διὰ τὸ διωρίσθαι διʼ οὗ γίνονται αἱ κινήσεις, φανερὰ τὰ εἰρημένα αἰσθητήρια ἕτερα ὄντα. ἐπὶ δὲ τῆς ἁφῆς τοῦτο νῦν ἄδηλον· ἐξ ἀέρος μὲν γὰρ ἢ ὕδατος ἀδύνατον συστῆναι τὸ ἔμψυχον σῶμα· δεῖ γάρ τι στερεὸν εἶναι. λείπεται δὴ μικτὸν ἐκ γῆς καὶ τούτων εἶναι, οἷον βούλεται εἶναι ἡ σὰρξósphresis. nûn dè dià tò diorísthai di’ hoû gínontai hai kinéseis, phanerà tà eireména aisthetéria hétera ónta. epì dè tês haphês toûto nûn ádelon· ex aéros mèn gàr è húdatos adúnaton sustênai tò émpsuchon sôma· deî gár ti stereòn eînai. leípetai dè miktòn ek gês kaì toúton eînai, hoîon boúletai eînai he sàrx

423a15καὶ τὸ ἀνάλογον· ὥστε ἀναγκαῖον τὸ σῶμα εἶναι τὸ μεταξὺ τοῦ ἁπτικοῦ προσπεφυκός, διʼ οὗ γίνονται αἱ αἰσθήσεις πλείους οὖσαι. δηλοῖ δʼ ὅτι πλείους ἡ ἐπὶ τῆς γλώττης ἁφή· ἁπάντων γὰρ τῶν ἁπτῶν αἰσθάνεται κατὰ τὸ αὐτὸ μόριον καὶ χυμοῦ. εἰ μὲν οὖν καὶ ἡ ἄλλη σὰρξ ᾐσθάνετο τοῦ χυμοῦ, ἐδόκει ἂν ἡkaì tò análogon· hóste anankaîon tò sôma eînai tò metaxù toû haptikoû prospephukós, di’ hoû gínontai hai aisthéseis pleíous oûsai. deloî d’ hóti pleíous he epì tês glóttes haphé· hapánton gàr tôn haptôn aisthánetai katà tò autò mórion kaì chumoû. ei mèn oûn kaì he álle sàrx eistháneto toû chumoû, edókei àn he

423a20αὐτὴ καὶ μία εἶναι αἴσθησις ἡ γεῦσις καὶ ἡ ἁφή· νῦν δὲ δύο διὰ τὸ μὴ ἀντιστρέφειν. ἀπορήσειε δʼ ἄν τις, εἰ πᾶν σῶμα βάθος ἔχει, τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ τρίτον μέγεθος, ὧν δʼ ἐστὶ δύο σωμάτων μεταξὺ σῶμά τι, οὐκ ἐνδέχεται ταῦτα ἀλλήλων ἅπτεσθαι, τὸ δʼ ὑγρὸν οὐκ ἔστινautè kaì mía eînai aísthesis he geûsis kaì he haphé· nûn dè dúo dià tò mè antistréphein. aporéseie d’ án tis, ei pân sôma báthos échei, toûto d’ estì tò tríton mégethos, hôn d’ estì dúo somáton metaxù sômá ti, ouk endéchetai taûta allélon háptesthai, tò d’ hugròn ouk éstin

423a25ἄνευ σώματος, οὐδὲ τὸ διερόν, ἀλλʼ ἀναγκαῖον ὕδωρ εἶναι ἢ ἔχειν ὕδωρ, τὰ δὲ ἁπτόμενα ἀλλήλων ἐν τῷ ὕδατι, μὴ ξηρῶν τῶν ἄκρων ὄντων, ἀναγκαῖον ὕδωρ ἔχειν μεταξύ, οὗ ἀνάπλεα τὰ ἔσχατα, εἰ δὲ τοῦτʼ ἀληθές, ἀδύνατον ἅψασθαι ἄλλο ἄλλου ἐν ὕδατι, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐν τῷ ἀέρι (ὁμοίως γὰρ ἔχει ὁ ἀὴρáneu sómatos, oudè tò dierón, all’ anankaîon húdor eînai è échein húdor, tà dè haptómena allélon en tôi húdati, mè xerôn tôn ákron ónton, anankaîon húdor échein metaxú, hoû anáplea tà éschata, ei dè toût’ alethés, adúnaton hápsasthai állo állou en húdati, tòn autòn dè trópon kaì en tôi aéri h(omoíos gàr échei ho aèr

423a30πρὸς τὰ ἐν αὐτῷ καὶ τὸ ὕδωρ πρὸς τὰ ἐν τῷ ὕδατι, λανθάνει δὲ μᾶλλον ἡμᾶς, ὥσπερ καὶ τὰ ἐν τῷ ὕδατι ζῷα,pròs tà en autôi kaì tò húdor pròs tà en tôi húdati, lanthánei dè mâllon hemâs, hósper kaì tà en tôi húdati zôia,

423b1εἰ διερὸν διεροῦ ἅπτεται)—πότερον οὖν πάντων ὁμοίως ἐστὶν ἡ αἴσθησις, ἢ ἄλλων ἄλλως, καθάπερ νῦν δοκεῖ ἡ μὲν γεῦσις καὶ ἡ ἁφὴ τῷ ἅπτεσθαι, αἱ δʼ ἄλλαι ἄποθεν. τὸ δʼ οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ καὶ τὸ σκληρὸν καὶ τὸ μαλακὸν διʼ ἑτέρων αἰσθανόμεθα, ὥσπερ καὶ τὸ ψοφητικὸν καὶ τὸ ὁρατὸνei dieròn dieroû háptetai)—póteron oûn pánton homoíos estìn he aísthesis, è állon állos, katháper nûn dokeî he mèn geûsis kaì he haphè tôi háptesthai, hai d’ állai ápothen. tò d’ ouk éstin, allà kaì tò skleròn kaì tò malakòn di’ hetéron aisthanómetha, hósper kaì tò psophetikòn kaì tò horatòn

423b5καὶ τὸ ὀσφραντόν· ἀλλὰ τὰ μὲν πόρρωθεν, τὰ δʼ ἐγγύθεν, διὸ λανθάνει· ἐπεὶ αἰσθανόμεθά γε πάντων διὰ τοῦ μέσου, ἀλλʼ ἐπὶ τούτων λανθάνει. καίτοι καθάπερ εἴπομεν καὶ πρότερον, κἂν εἰ διʼ ὑμένος αἰσθανοίμεθα τῶν ἁπτῶν· ἁπάντων λανθάνοντος ὅτι διείργει, ὁμοίως ἂν ἔχοιμεν ὥσπερ καὶ νῦν ἐνkaì tò osphrantón· allà tà mèn pórrothen, tà d’ engúthen, diò lanthánei· epeì aisthanómethá ge pánton dià toû mésou, all’ epì toúton lanthánei. kaítoi katháper eípomen kaì próteron, kàn ei di’ huménos aisthanoímetha tôn haptôn· hapánton lanthánontos hóti dieírgei, homoíos àn échoimen hósper kaì nûn en

423b10τῷ ὕδατι καὶ ἐν τῶ ἀέρι· δοκοῦμεν γὰρ νῦν αὐτῶν ἅπτεσθαι καὶ οὐδὲν εἶναι διὰ μέσου. ἀλλὰ διαφέρει τὸ ἁπιὸν τῶν ὁρατῶν καὶ τῶν ψοφητικῶν, ὅτι ἐκείνων μὲν αἰσθανόμεθα τῷ τὸ μεταξὺ ποιεῖν τι ἡμᾶς, τῶν δὲ ἁπτῶν οὐχ ὑπὸ τοῦ μεταξὺ ἀλλʼ ἅμα τῷ μεταξύ, ὥσπερ ὁ διʼ ἀσπίδος πληγείς·tôi húdati kaì en tô aéri· dokoûmen gàr nûn autôn háptesthai kaì oudèn eînai dià mésou. allà diaphérei tò hapiòn tôn horatôn kaì tôn psophetikôn, hóti ekeínon mèn aisthanómetha tôi tò metaxù poieîn ti hemâs, tôn dè haptôn ouch hupò toû metaxù all’ háma tôi metaxú, hósper ho di’ aspídos plegeís·

423b15οὐ γὰρ ἡ ἀσπὶς πληγείσα ἐπάταξεν, ἀλλʼ ἅμ᾿ ἄμφω συνέβη πληγῆναι. ὅλως δʼ ἔοικεν ἡ σὰρξ καὶ ἡ γλῶττα, ὡς ὁ ἀὴρ καὶ τὸ ὕδωρ πρὸς τὴν ὄψιν καὶ τὴν ἀκοὴν καὶ τὴν ὄσφρησιν ἔχουσιν, οὕτως ἔχειν πρὸς τὸ αἰσθητήριον ὥσπερ ἐκείνων ἕκαστον. αὐτοῦ δὲ τοῦ αἰσθητηρίου ἁπτομένουou gàr he aspìs plegeísa epátaxen, all’ hám᾿ ámpho sunébe plegênai. hólos d’ éoiken he sàrx kaì he glôtta, hos ho aèr kaì tò húdor pròs tèn ópsin kaì tèn akoèn kaì tèn ósphresin échousin, hoútos échein pròs tò aisthetérion hósper ekeínon hékaston. autoû dè toû aistheteríou haptoménou

423b20οὔτʼ ἐκεῖ οὔτʼ ἐνταῦθα γένοιτʼ ἂν αἴσθησις, οἷον εἴ τις σῶμά τι λευκὸν ἐπὶ τοῦ ὄμματος θείη τὸ ἔσχατον. ᾗ καὶ δῆλον ὅτι ἐντὸς τὸ τοῦ ἁπτοῦ αἰσθητικόν. οὕτω γὰρ ἂν συμβαίνοι ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· ἐπιτιθεμένων γὰρ ἐπὶ τὸ αἰσθητήριον οὐκ αἰσθάνεται, ἐπὶ δὲ τὴν σάρκα ἐπιτιθεμένων αἰσθάνεται·oút’ ekeî oút’ entaûtha génoit’ àn aísthesis, hoîon eí tis sômá ti leukòn epì toû ómmatos theíe tò éschaton. hêi kaì dêlon hóti entòs tò toû haptoû aisthetikón. hoúto gàr àn sumbaínoi hóper kaì epì tôn állon· epititheménon gàr epì tò aisthetérion ouk aisthánetai, epì dè tèn sárka epititheménon aisthánetai·

423b25ὥστε τὸ μεταξὺ τοῦ ἁπτικοῦ ἡ σάρξ. ἁπταὶ μὲν οὖν εἰσὶν αἱ διαφοραὶ τοῦ σώματος ᾖ σῶμα· λέγω δὲ διαφορὰς αἳ τὰ στοιχεῖα διορίζουσι, θερμὸν ψυχρόν, ξηρὸν ὑγρόν, περὶ ὧν εἰρήκαμεν πρότερον ἐν τοῖς περὶ τῶν στοιχείων.hóste tò metaxù toû haptikoû he sárx. haptaì mèn oûn eisìn hai diaphoraì toû sómatos êi sôma· légo dè diaphoràs haì tà stoicheîa diorízousi, thermòn psuchrón, xeròn hugrón, perì hôn eirékamen próteron en toîs perì tôn stoicheíon.

423b30τὸ δὲ αἰσθητήριον αὐτῶν τὸ ἁπτικόν, καὶ ἐν ᾧ ἡ καλουμένη ἁφὴ ὑπάρχει αἴσθησις πρώτῳ, τὸ δυνάμει τοιοῦτόν ἐστι μόριον·tò dè aisthetérion autôn tò haptikón, kaì en hôi he kalouméne haphè hupárchei aísthesis prótoi, tò dunámei toioûtón esti mórion·

424a1τὸ γὰρ αἰσθάνεσθαι πάσχειν τι ἐστίν· ὥστε τὸ ποιοῦν, οἷον αὐτὸ ἐνεργείᾳ, τοιοῦτον ἐκεῖνο ποιεῖ, δυνάμει ὄν. διὸ τοῦ ὁμοίως θερμοῦ καὶ ψυχροῦ, ἢ σκληροῦ καὶ μαλακοῦ, οὐκ αἰσθανόμεθα, ἀλλὰ τῶν ὑπερβολῶν, ὡς τῆς αἰσθήσεως οἶον μεσότητός τινοςtò gàr aisthánesthai páschein ti estín· hóste tò poioûn, hoîon autò energeíai, toioûton ekeîno poieî, dunámei ón. diò toû homoíos thermoû kaì psuchroû, è skleroû kaì malakoû, ouk aisthanómetha, allà tôn huperbolôn, hos tês aisthéseos oîon mesótetós tinos

424a5οὔσης τῆς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἐναντιώσεως. καὶ διὰ τοῦτο κρίνει τὰ αἰσθητά. τὸ γὰρ μέσον κριτικόν· γίνεται γὰρ πρὸς ἑκάτερον αὐτῶν θάτερον τῶν ἄκρων· καὶ δεῖ ὥσπερ τὸ μέλλον αἰσθήσεσθαι λευκοῦ καὶ μέλανος μηδέτερον αὐτῶν εἶναι ἐνεργείᾳ, δυνάμει δʼ ἄμφω (οὕτω δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων), καὶ ἐπὶ τῆςoúses tês en toîs aisthetoîs enantióseos. kaì dià toûto krínei tà aisthetá. tò gàr méson kritikón· gínetai gàr pròs hekáteron autôn tháteron tôn ákron· kaì deî hósper tò méllon aisthésesthai leukoû kaì mélanos medéteron autôn eînai energeíai, dunámei d’ ámpho (oúto dè kaì epì tôn állon), kaì epì tês

424a10ἁφῆς μήτε θερμὸν μήτε ψυχρόν. ἔτι δʼ ὥσπερ ὁρατοῦ καὶ ἀοράτου ἦν πως ἡ ὄψις, ὁμοίως δὲ καὶ αἱ λοιπαὶ τῶν ἀντικειμένων, οὅτω καὶ ἡ ἁφὴ τοῦ ἁπτοῦ καὶ ἀνάπτου· ἄναπτον δʼ ἐστὶ τό τε μικρὰν ἔχον πάμπαν διαφορὰν τῶν ἁπτῶν, οἷον πέπονθεν ὁ ἀήρ, καὶ τῶν ἁπτῶν αἱ ὑπερβολαί, ὥσπερhaphês méte thermòn méte psuchrón. éti d’ hósper horatoû kaì aorátou ên pos he ópsis, homoíos dè kaì hai loipaì tôn antikeiménon, hoóto kaì he haphè toû haptoû kaì anáptou· ánapton d’ estì tó te mikràn échon pámpan diaphoràn tôn haptôn, hoîon péponthen ho aér, kaì tôn haptôn hai huperbolaí, hósper

424a15τὰ φθαρτικά. καθʼ ἑκάστην μὲν οὖν τῶν αἰσθήσεων εἴρηται τύπῳ.tà phthartiká. kath’ hekásten mèn oûn tôn aisthéseon eíretai túpoi.