De l'âme, livre 2, chapitre 5

416b5Διωρισμένων δὲ τούτων λέγωμεν κοινῇ περὶ πάσης αἰσθήσεως. ἡ δʼ αἴσθησις ἐν τῷ κινεῖσθαί τε καὶ πάσχειν συμβαίνει, καθάπερ εἴρηται· δοκεῖ γὰρ ἀλλοίωσίς τις εἶναι. φασὶ δέ τινες καὶ τὸ ὅμοιον ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχειν.Diorisménon dè toúton légomen koinêi perì páses aisthéseos. he d’ aísthesis en tôi kineîsthaí te kaì páschein sumbaínei, katháper eíretai· dokeî gàr alloíosís tis eînai. phasì dé tines kaì tò hómoion hupò toû homoíou páschein.

416b35τοῦτο δὲ πῶς δυνατὸν ἢ ἀδύνατον, εἰρήκαμεν ἐν τοῖς καθόλουtoûto dè pôs dunatòn è adúnaton, eirékamen en toîs kathólou

417a1λόγοις περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν. ἔχει δʼ ἀπορίαν διὰ τί καὶ τῶν αἰσθήσεων αὐτῶν οὐ γίνεται αἴσθησις, καὶ διὰ τί ἄνευ τῶν ἔξω οὐ ποιοῦσιν αἴσθησιν, ἐνόντος πυρὸς καὶ γῆς καὶlógois perì toû poieîn kaì páschein. échei d’ aporían dià tí kaì tôn aisthéseon autôn ou gínetai aísthesis, kaì dià tí áneu tôn éxo ou poioûsin aísthesin, enóntos puròs kaì gês kaì

417a5τῶν ἄλλων στοιχείων, ὧν ἐστὶν ἡ αἴσθησις καθʼ αὑτὰ ἢ τὰ συμβεβηκότα τούτοις. δῆλον οὖν ὅτι τὸ αἰσθητικὸν οὐκ ἔστιν ἐνεργείᾳ, ἀλλὰ δυνάμει μόνον, διὸ οὐκ αἰσθάνεται, καθάπερ τὸ καυστὸν οὐ καίεται αὐτὸ καθʼ αὑτὸ ἄνευ τοῦ καυστικοῦ· ἔκαιε γὰρ ἂν ἑαυτό, καὶ οὐθὲν ἐδεῖτο τοῦ ἐντελεχείᾳ πυρὸς ὄντος. ἐπειδὴtôn állon stoicheíon, hôn estìn he aísthesis kath’ hautà è tà sumbebekóta toútois. dêlon oûn hóti tò aisthetikòn ouk éstin energeíai, allà dunámei mónon, diò ouk aisthánetai, katháper tò kaustòn ou kaíetai autò kath’ hautò áneu toû kaustikoû· ékaie gàr àn heautó, kaì outhèn edeîto toû entelecheíai puròs óntos. epeidè

417a10δὲ τὸ αἰσθάνεσθαι λέγομεν διχῶς (τό τε γὰρ δυνάμει ἀκοῦον καὶ ὁρῶν ἀκούειν καὶ ὁρᾶν λέγομεν, κἂν τύχῃ καθεῦδον, καὶ τὸ ἤδη ἐνεργοῦν), διχῶς ἂν λέγοιτο καὶ ἡ αἴσθησις, ἡ μὲν ὡς δυνάμει, ἡ δὲ ὡς ἐνεργείᾳ. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ αἰσθητόν, τό τε δυνάμει ὂν καὶ τὸ ἐνεργείᾳ. πρῶτον μὲν οὖν ὡςdè tò aisthánesthai légomen dichôs (tó te gàr dunámei akoûon kaì horôn akoúein kaì horân légomen, kàn túchei katheûdon, kaì tò éde energoûn), dichôs àn légoito kaì he aísthesis, he mèn hos dunámei, he dè hos energeíai. homoíos dè kaì tò aisthetón, tó te dunámei òn kaì tò energeíai. prôton mèn oûn hos

417a15τοῦ αὐτοῦ ὄντος τοῦ πάσχειν καὶ τοῦ κινεῖσθαι καὶ τοῦ ἐνεργεῖν λέγωμεν· καὶ γὰρ ἔστιν ἡ κίνησις ἐνέργειά τις, ἀτελὴς μέντοι, καθάπερ ἐν ἑτέροις εἴρηται. πάντα δὲ πάσχει καὶ κινεῖται ὑπὸ τοῦ ποιητικοῦ καὶ ἐνεργείᾳ ὄντος. διὸ ἔστι μὲν ὡς ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχει, ἔστι δὲ ὡς ὑπὸ τοῦ ἀνομοίου, καθάπερ εἴπομεν·toû autoû óntos toû páschein kaì toû kineîsthai kaì toû energeîn légomen· kaì gàr éstin he kínesis enérgeiá tis, atelès méntoi, katháper en hetérois eíretai. pánta dè páschei kaì kineîtai hupò toû poietikoû kaì energeíai óntos. diò ésti mèn hos hupò toû homoíou páschei, ésti dè hos hupò toû anomoíou, katháper eípomen·

417a20πάσχει μὲν γὰρ τὸ ἀνόμοιον, πεπονθὸς δʼ ὅμοιόν ἐστιν. διαιρετέον δὲ καὶ περὶ δυνάμεως καὶ ἐντελεχείας· νῦν γὰρ ἁπλῶς ἐλέγομεν περὶ αὐτῶν. ἔστι μὲν γὰρ οὕτως ἐπιστῆμόν τι ὡς ἂν εἴποιμεν ἄνθρωπον ἐπιστήμονα ὅτι ὁ ἄνθρωπος τῶν ἐπιστημόνων καὶ ἐχόντων ἐπιστήμην· ἔστι δʼpáschei mèn gàr tò anómoion, peponthòs d’ hómoión estin. diairetéon dè kaì perì dunámeos kaì entelecheías· nûn gàr haplôs elégomen perì autôn. ésti mèn gàr hoútos epistêmón ti hos àn eípoimen ánthropon epistémona hóti ho ánthropos tôn epistemónon kaì echónton epistémen· ésti d’

417a25ὡς ἤδη λέγομεν ἐπιστήμονα τὸν ἔχοντα τὴν γραμματικήν (ἑκάτερος δὲ τούτων οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον δυνατός ἐστιν, ἀλλʼ ὁ μὲν ὅτι τὸ γένος τοιοῦτον καὶ ἡ ὕλη, ὁ δʼ ὅτι βουληθεὶς δυνατὸς θεωρεῖν, ἂν μή τι κωλύσῃ τῶν ἔξωθεν)· ὁ δʼ ἤδη θεωρῶν, ἐντελεχείᾳ ὢν καὶ κυρίως ἐπιστάμενος τόδε τὸ Α. ἀμφότεροι μὲν οὖν οἱ πρῶτοι, κατὰ δύναμιν ἐπιστήμονεςhos éde légomen epistémona tòn échonta tèn grammatikén h(ekáteros dè toúton ou tòn autòn trópon dunatós estin, all’ ho mèn hóti tò génos toioûton kaì he húle, ho d’ hóti bouletheìs dunatòs theoreîn, àn mé ti kolúsei tôn éxothen)· ho d’ éde theorôn, entelecheíai òn kaì kuríos epistámenos tóde tò A. amphóteroi mèn oûn hoi prôtoi, katà dúnamin epistémones

417a30ὄντες, ἐνεργείᾳ γίνονται ἐπιστήμονες,óntes, energeíai gínontai epistémones,

417a30ἀλλʼ ὁ μὲν διὰ μαθήσεως ἀλλοιωθεὶς καὶ πολλάκις ἐξ ἐναντίας μεταβαλὼν ἕξεως, ὁ δʼ ἐκ τοῦ ἔχειν τὴν ἀριθμητικὴν ἢ τὴν γραμματικήν, μὴ ἐνεργεῖν δέ, εἰς τὸ ἐνεργεῖν, ἄλλονall’ ho mèn dià mathéseos alloiotheìs kaì pollákis ex enantías metabalòn héxeos, ho d’ ek toû échein tèn arithmetikèn è tèn grammatikén, mè energeîn dé, eis tò energeîn, állon

417b1τρόπον. οὐκ ἔστι δʼ ἁπλοῦν οὐδὲ τὸ πάσχειν, ἀλλὰ τὸ μὲν φθορά τις ὑπὸ τοῦ ἐναντίου, τὸ δὲ σωτηρία μᾶλλον τοῦ δυνάμει ὄντος ὑπὸ τοῦ ἐντελεχείᾳ ὄντος, καὶ ὁμοίου οὕτως ὡς δύναμις ἔχει πρὸς ἐντελέχειαν· θεωροῦν γὰρ γίνεται τὸ ἔχονtrópon. ouk ésti d’ haploûn oudè tò páschein, allà tò mèn phthorá tis hupò toû enantíou, tò dè sotería mâllon toû dunámei óntos hupò toû entelecheíai óntos, kaì homoíou hoútos hos dúnamis échei pròs entelécheian· theoroûn gàr gínetai tò échon

417b5τὴν ἐπιστήμην, ὅπερ ἢ οὐκ ἔστιν ἀλλοιοῦσθαι (εἰς αὑτὸ γὰρ ἡ ἐπίδοσις καὶ εἰς ἐντελέχειαν) ἢ ἕτερον γένος ἀλλοιώσεως. διὸ οὐ καλῶς ἔχει λέγειν τὸ φρονοῦν, ὅταν φρονῇ, ἀλλοιοῦσθαι, ὥσπερ οὐδὲ τὸν οἰκοδόμον ὅταν οἰκοδομῇ. τὸ μὲν οὖν εἰς ἐντελέχειαν ἄγειν ἐκ δυνάμει ὄντος [κατὰ] τὸ νοοῦν καὶtèn epistémen, hóper è ouk éstin alloioûsthai (eis hautò gàr he epídosis kaì eis entelécheian) è héteron génos alloióseos. diò ou kalôs échei légein tò phronoûn, hótan phronêi, alloioûsthai, hósper oudè tòn oikodómon hótan oikodomêi. tò mèn oûn eis entelécheian ágein ek dunámei óntos [katà] tò nooûn kaì

417b10φρονοῦν οὐ διδασκαλίαν ἀλλʼ ἑτέραν ἐπωνυμίαν ἔχειν δίκαιον· τὸ δʼ ἐκ δυνάμει ὄντος μανθάνον καὶ λαμβάνον ἐπιστήμην ὑπὸ τοῦ ἐντελεχείᾳ ὄντος καὶ διδασκαλικοῦ ἤτοι οὐδὲ πάσχειν φατέον, ὥσπερ εἴρηται, ἢ δύο τρόπους εἶναι ἀλλοιώσεως, τήν τε ἐπὶ τὰς στερητικὰς διαθέσεις μεταβολὴνphronoûn ou didaskalían all’ hetéran eponumían échein díkaion· tò d’ ek dunámei óntos manthánon kaì lambánon epistémen hupò toû entelecheíai óntos kaì didaskalikoû étoi oudè páschein phatéon, hósper eíretai, è dúo trópous eînai alloióseos, tén te epì tàs steretikàs diathéseis metabolèn

417b15καὶ τὴν ἐπὶ τὰς ἕξεις καὶ τὴν φύσιν. τοῦ δʼ αἰσθητικοῦ ἡ μὲν πρώτη μεταβολὴ γίνεται ὑπὸ τοῦ γεννῶντος, ὅταν δὲ γεννηθῇ, ἔχει ἤδη, ὥσπερ ἐπιστήμην, καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι. τὸ κατʼ ἐνέργειαν δὲ ὁμοίως λέγεται τῷ θεωρεῖν· διαφέρειkaì tèn epì tàs héxeis kaì tèn phúsin. toû d’ aisthetikoû he mèn próte metabolè gínetai hupò toû gennôntos, hótan dè gennethêi, échei éde, hósper epistémen, kaì tò aisthánesthai. tò kat’ enérgeian dè homoíos légetai tôi theoreîn· diaphérei

417b20δέ, ὅτι τοῦ μὲν τὰ ποιητικὰ τῆς ἐνεργείας ἔξωθεν, τὸ ὁρατὸν καὶ τὸ ἀκουστόν, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ λοιπὰ τῶν αἰσθητῶν. αἴτιον δʼ ὅτι τῶν καθ᾿ ἕκαστον ἡ κατ᾿ ἐνέργειαν αἴσθησις, ἡ δʼ ἐπιστήμη τῶν καθόλου· ταῦτα δʼ ἐν αὐτῇ πώς ἐστι τῇ ψυχῇ. διὸ νοῆσαι μὲν ἐπʼ αὐτῷ, ὁπόταν βούληται, αἰσθάνεσθαιdé, hóti toû mèn tà poietikà tês energeías éxothen, tò horatòn kaì tò akoustón, homoíos dè kaì tà loipà tôn aisthetôn. aítion d’ hóti tôn kath᾿ hékaston he kat᾿ enérgeian aísthesis, he d’ epistéme tôn kathólou· taûta d’ en autêi pós esti têi psuchêi. diò noêsai mèn ep’ autôi, hopótan boúletai, aisthánesthai

417b25δʼ οὐκ ἐπʼ αὐτῷ· ἀναγκαῖον γὰρ ὑπάρχειν τὸ αἰσθητόν. ὁμοίως δὲ τοῦτʼ ἔχει κἀν ταῖς ἐπιστήμαις ταῖς τῶν αἰσθητῶν, καὶ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν, ὅτι τὰ αἰσθητὰ τῶν καθʼ ἕκαστα καὶ τῶν ἔξωθεν. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων διασαφῆσαι καιρὸς γένοιτʼ ἂν καὶ εἰσαῦθις·d’ ouk ep’ autôi· anankaîon gàr hupárchein tò aisthetón. homoíos dè toût’ échei kan taîs epistémais taîs tôn aisthetôn, kaì dià tèn autèn aitían, hóti tà aisthetà tôn kath’ hékasta kaì tôn éxothen. allà perì mèn toúton diasaphêsai kairòs génoit’ àn kaì eisaûthis·

417b30νῦν δὲ διωρίσθω τοσοῦτον, ὅτι οὐχ ἁπλοῦ ὄντος τοῦ δυνάμει λεγομένου, ἀλλὰ τοῦ μὲν ὥσπερ ἂν εἴποιμεν τὸν παῖδα δύνασθαι στρατηγεῖν, τοῦ δὲ ὡς τὸν ἐν ἡλικίᾳ ὄντα, οὕτως ἔχειnûn dè diorístho tosoûton, hóti ouch haploû óntos toû dunámei legoménou, allà toû mèn hósper àn eípoimen tòn paîda dúnasthai strategeîn, toû dè hos tòn en helikíai ónta, hoútos échei

418a1τὸ αἰσθητικόν. ἐπεὶ δʼ ἀνώνυμος αὐτῶν ἡ διαφορά, διώρισται δὲ περὶ αὐτῶν ὅτι ἕτερα καὶ πῶς ἕτερα, χρῆσθαι ἀναγκαῖον τῷ πάσχειν καὶ ἀλλοιοῦσθαι ὡς κυρίοις ὀνόμασιν. τὸ δʼ αἰσθητικὸν δυνάμει ἐστὶν οἷον τὸ αἰσθητὸν ἤδη ἐντελεχείᾳ, καθάπερ εἴρηται.tò aisthetikón. epeì d’ anónumos autôn he diaphorá, dióristai dè perì autôn hóti hétera kaì pôs hétera, chrêsthai anankaîon tôi páschein kaì alloioûsthai hos kuríois onómasin. tò d’ aisthetikòn dunámei estìn hoîon tò aisthetòn éde entelecheíai, katháper eíretai.

418a5πάσχει μὲν οὖν οὐχ ὅμοιον ὄν, πεπονθὸς δʼ ὡμοίωται καὶ ἔστιν οἷον ἐκεῖνο.páschei mèn oûn ouch hómoion ón, peponthòs d’ homoíotai kaì éstin hoîon ekeîno.