De l'âme, livre 3, chapitre 3

427a15Ἐπεὶ δὲ δύο διαφοραῖς ὁρίζονται μάλιστα τὴν φυχήν, κινήσει τε τῇ κατὰ τόπον καὶ τῷ νοεῖν καὶ [τῷ] φρονεῖν καὶ αἰσθάνεσθαι, δοκεῖ δὲ καὶ τὸ νοεῖν καὶ τὸ φρονεῖν ὥσπερEpeì dè dúo diaphoraîs horízontai málista tèn phuchén, kinései te têi katà tópon kaì tôi noeîn kaì [tôi] phroneîn kaì aisthánesthai, dokeî dè kaì tò noeîn kaì tò phroneîn hósper

427a20αἰσθάνεσθαί τι εἶναι (ἐν ἀμφοτέροις γὰρ τούτοις κρίνει τι ἡ ψυχὴ καὶ γνωρίει τῶν ὄντων), καὶ οἵ γε ἀρχαῖοι τό φρο· νεῖν καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι ταὐτόν εἶναί φασιν-ὥσπερ καὶ Ἐμπεδοκλῆς εἴρηκε πρὸς παρεόν γὰρ μῆτις ἀέξεται ἀνθρώποισιν” καὶ ἐν ἄλλοις “ ὅθεν σφίσιν αἰεὶ καὶ τὸ φρονεῖν ἀλλοῖα παρίσταται” , τὸ δʼ αὐτὸ τούτοις βούλεται καὶ τὸ Ὁμήρου “aisthánesthaí ti eînai (en amphotérois gàr toútois krínei ti he psuchè kaì gnoríei tôn ónton), kaì hoí ge archaîoi tó phro· neîn kaì tò aisthánesthai tautón eînaí phasin-ósper kaì Empedoklês eíreke pròs pareón gàr mêtis aéxetai anthrópoisin” kaì en állois “ hóthen sphísin aieì kaì tò phroneîn alloîa parístatai” , tò d’ autò toútois boúletai kaì tò Homérou “

427a25τοῖος γὰρ νόος ἐστίν ”, πάντες γὰρ οὗτοι τὸ νοεῖν σωματικὸν ὥσπερ τὸ αἰσθάνεσθαι ὑπολαμβάνουσιν, καὶ αἰσθάνεσθαί τε καὶ φρονεῖν τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς κατʼ ἀρχὰς λόγοις διωρίσαμεν (καίτοι ἔδει ἅμα καὶ περὶ τοῦ ἠπατῆσθαι αὐτοὺς λέγειν, οἰκειότερον γὰρ τοῖς ζῴοις,toîos gàr nóos estín ”, pántes gàr hoûtoi tò noeîn somatikòn hósper tò aisthánesthai hupolambánousin, kaì aisthánesthaí te kaì phroneîn tôi homoíoi tò hómoion, hósper kaì en toîs kat’ archàs lógois diorísamen (kaítoi édei háma kaì perì toû epatêsthai autoùs légein, oikeióteron gàr toîs zóiois,

427b1καὶ πλείω χρόνον ἐν τούτῳ διατελεῖ ἡ ψυχή· διὸ ἀνάγκη ἤτοι, ὥσπερ ἔνιοι λέγουσι, πάντα τὰ φαινόμενα εἶναι ἀληθῇ, ἢ τὴν τοῦ ἀνομοίου θίξιν ἀπάτη· εἶναι, τοῦτο γὰρ ἐναντίον τῷ τὸ ὅμοιον τῷ ὁμοίῳ γνωρίζειν· δοκεῖ δὲ καὶ ἡ ἀπάτη καὶkaì pleío chrónon en toútoi diateleî he psuché· diò anánke étoi, hósper énioi légousi, pánta tà phainómena eînai alethêi, è tèn toû anomoíou thíxin apáte· eînai, toûto gàr enantíon tôi tò hómoion tôi homoíoi gnorízein· dokeî dè kaì he apáte kaì

427b5ἡ ἐπιστήμη τῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴ εἶναι)—ὄτι μὲν οὖν οὐ ταὐτόν ἐστι τὸ αἰσθάνεσθαι καὶ τὸ φρονεῖν, φανερόν. τοῦ μὲν γὰρ πᾶσι μέτεστι, τοῦ δὲ ὀλίγοις τῶν ζῴων. ἀλλʼ οὐδὲ τὸ νοεῖν, ἐν ᾧ ἐστὶ τὸ ὀρθῶς καὶ τὸ μὴ ὀρθῶς, το μὲν ὀρθῶς φρόνησις καὶ ἐπιστήμη καὶ δόξα ἀληθής, τὸ δὲ μὴ ὀρθῶςhe epistéme tôn enantíon he autè eînai)—óti mèn oûn ou tautón esti tò aisthánesthai kaì tò phroneîn, phanerón. toû mèn gàr pâsi métesti, toû dè olígois tôn zóion. all’ oudè tò noeîn, en hôi estì tò orthôs kaì tò mè orthôs, to mèn orthôs phrónesis kaì epistéme kaì dóxa alethés, tò dè mè orthôs

427b10τἀναντία τούτων— οὐδὲ τοῦτό ἐστι ταὐτὸ τῷ αἰσθάνεσθαι· ἡ μὲν γὰρ αἴσθησις τῶν ἰδίων ἀεὶ ἀληθής, καὶ πᾶσιν ὑπάρχει τοῖς ζῴοις, διανοεῖσθαι δʼ ἐνδέχεται καὶ ψευδῶς, καὶ οὐδενὶ ὑπάρχει ᾧ μὴ καὶ λόγος· φαντασία γὰρ ἕτερον καὶ αἰσθήσεως καὶ διανοίας, αὕτη τε οὐ γίγνεται ἄνευ αἰσθήσεως,tanantía toúton— oudè toûtó esti tautò tôi aisthánesthai· he mèn gàr aísthesis tôn idíon aeì alethés, kaì pâsin hupárchei toîs zóiois, dianoeîsthai d’ endéchetai kaì pseudôs, kaì oudenì hupárchei hôi mè kaì lógos· phantasía gàr héteron kaì aisthéseos kaì dianoías, haúte te ou gígnetai áneu aisthéseos,

427b15καὶ ἄνευ ταύτης οὐκ ἔστιν ὑπόληφις. ὅτι δʼ οὐκ ἔστιν ἡ αὐτὴ [νόησις] καὶ ὑπόληψις, φανερόν. τοῦτο μὲν γὰρ τὸ πάθος ἐφʼ ἡμῖν ἐστίν, ὅταν βουλώμεθα (πρὸ ὀμμάτων γὰρ ἕστι τι ποιήσασθαι, ὥσπερ οἱ ἐν τοῖς μνημονικοῖς τιθέμενοι καὶkaì áneu taútes ouk éstin hupólephis. hóti d’ ouk éstin he autè [nóesis] kaì hupólepsis, phanerón. toûto mèn gàr tò páthos eph’ hemîn estín, hótan boulómetha (prò ommáton gàr hésti ti poiésasthai, hósper hoi en toîs mnemonikoîs tithémenoi kaì

427b20εἰδωλοποιοῦντες), δοξάζειν δʼ οὐκ ἐφʼ ἡμῖν· ἀνάγκη γὰρ ἢ ψεύδεσθαι ἢ ἀληθεύειν. ἔτι δὲ ὅταν μὲν δοξάσωμεν δεινόν τι ἢ φοβερόν, εὐθὺς συμπάσχομεν, ὁμοίως δὲ κἄν θαρραλέον· κατὰ δὲ τὴν φαντασίαν ὡσαύτως ἔχομεν ὥσπερ ἄν εἰ θεώμενοι ἐν γραφῇ τὰ δεινὰ ἢ θαρραλέα. εἰσὶ δὲ καὶ αὐτῆςeidolopoioûntes), doxázein d’ ouk eph’ hemîn· anánke gàr è pseúdesthai è aletheúein. éti dè hótan mèn doxásomen deinón ti è phoberón, euthùs sumpáschomen, homoíos dè kán tharraléon· katà dè tèn phantasían hosaútos échomen hósper án ei theómenoi en graphêi tà deinà è tharraléa. eisì dè kaì autês

427b25τῆς ὑπολήψεως διαφοραί, ἐπιστήμη καὶ δόξα καὶ φρόνησις καὶ τἀναντία τούτων, περὶ ὧν τῆς διαφορᾶς ἕτερος ἔστω λόγος. περὶ δὲ τοῦ νοεῖν, ἐπεὶ ἕτερον τοῦ αἰσθάνεσθαι, τούτου δὲ τὸ μὲν φαντασία δοκεῖ εἶναι τὸ δὲ ὑπόληψις, περὶ φαντασίας διορίσαντας οὕτω περὶ θατέρου λεκτέον.tês hupolépseos diaphoraí, epistéme kaì dóxa kaì phrónesis kaì tanantía toúton, perì hôn tês diaphorâs héteros ésto lógos. perì dè toû noeîn, epeì héteron toû aisthánesthai, toútou dè tò mèn phantasía dokeî eînai tò dè hupólepsis, perì phantasías diorísantas hoúto perì thatérou lektéon.

428a1εἰ δή ἐστιν ἡ φαντασία καθʼ ἣν λέγομεν φάντασμά τι ἡμῖν γίγνεσθαι καὶ μὴ εἴ τι κατὰ μεταφοράν λέγομεν, μία τις ἔστι τούτων δύναμις ἢ ἕξις καθʼ ἃς κρίνομεν καὶ ἀληθεύομεν ἢ ψευδόμεθα; τοιαῦται δʼ εἰσὶν αἴσθησις, δόξα,ei dé estin he phantasía kath’ hèn légomen phántasmá ti hemîn gígnesthai kaì mè eí ti katà metaphorán légomen, mía tis ésti toúton dúnamis è héxis kath’ hàs krínomen kaì aletheúomen è pseudómetha; toiaûtai d’ eisìn aísthesis, dóxa,

428a5ἐπιστήμη, νοῦς. ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν αἴσθησις, δῆλον ἐκ τῶνδε. αἴσθησις μὲν γὰρ ἤτοι δύναμις ἢ ἐνέργεια, οἷον ὄψις καὶ ὅρασις, φαίνεται δέ τι καὶ μηδετέρου ὑπάρχοντος τούτων, οἶον· τά ἐν τοῖς ὕπνοις. εἰτα αἴσθησις μὲν ἀεὶ πάρεστι, φαντασία δʼ οὔ. εἰ δὲ τῇ ἐνεργείᾳ τὸ αὐτό, πᾶσιν ἄν ἐνδέχοιτοepistéme, noûs. hóti mèn oûn ouk éstin aísthesis, dêlon ek tônde. aísthesis mèn gàr étoi dúnamis è enérgeia, hoîon ópsis kaì hórasis, phaínetai dé ti kaì medetérou hupárchontos toúton, oîon· tá en toîs húpnois. eita aísthesis mèn aeì páresti, phantasía d’ oú. ei dè têi energeíai tò autó, pâsin án endéchoito

428a10τοῖς θηρίοις φαντασίαν· ὑπάρχειν· δοκεῖ δʼ οὔ, οἷον μύρμηκι ἢ μελίττῃ, καὶ σκώληκι. εἶτα αἱ μὲν ἀληθεῖς ἀεί, αἱ δὲ φαντασίαι γίνονται αἱ πλείους φευδεῖς. ἔπειτʼ οὐδὲ λέγομεν, ὅταν ἐνεργῶμεν ἀκριβῶς περὶ τὸ αἰσθητόν, ὅτι φαίνεται τοῦτο ἡμῖν ἄνθρωπος, ἀλλὰ μᾶλλον ὅταν μὴ ἐναργῶς αἰσθανώμεθα πότερον ἀληθὴς ἢ ψευδής. καὶ ὅπερ δὴtoîs theríois phantasían· hupárchein· dokeî d’ oú, hoîon múrmeki è melíttei, kaì skóleki. eîta hai mèn aletheîs aeí, hai dè phantasíai gínontai hai pleíous pheudeîs. épeit’ oudè légomen, hótan energômen akribôs perì tò aisthetón, hóti phaínetai toûto hemîn ánthropos, allà mâllon hótan mè enargôs aisthanómetha póteron alethès è pseudés. kaì hóper dè

428a15ἐλέγομεν πρότερον, φαίνεται καὶ μύουσιν ὁράματα. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῶν ἀεὶ ἀληθευουσῶν οὐδεμία ἔσται, οἷον ἐπιστήμη ἢ νοῦς· ἔστι γὰρ φαντασία καὶ ψευδής. λείπεται ἄρα ἰδεῖν εἰ δόξα γίνεται γὰρ δόξα καὶ ἀληθὴς καὶ ψευδής. ἀλλὰ δόξῃ μὲν ἕπεται πίστις (οὐκ ἐνδέχεται γὰρ δοξάζοντα οἷςelégomen próteron, phaínetai kaì múousin horámata. allà mèn oudè tôn aeì aletheuousôn oudemía éstai, hoîon epistéme è noûs· ésti gàr phantasía kaì pseudés. leípetai ára ideîn ei dóxa gínetai gàr dóxa kaì alethès kaì pseudés. allà dóxei mèn hépetai pístis (ouk endéchetai gàr doxázonta hoîs

428a20δοκεῖ μὴ πιστεύειν), τῶν δὲ θηρίων οὐθενὶ ὑπάρχει πίστις, φαντασία δὲ πολλοῖς. ἔτι πάση μὲν δόξη ἀκολουθεῖ πίστις, πίστει δὲ τὸ πεπεῖσθαι, πειθοῖ δὲ λόγος· τῶν δὲ θηρίων ἐνίοις φαντασία μὲν ὑπάρχει, λόγος δʼ οὔ. φανερὸν τοίνυν ὅτι οὐδὲ δόξα μετʼ αἰσθήσεως, οὐδὲ διʼ αἰσθήσεως, οὐδὲ συμπλοκὴdokeî mè pisteúein), tôn dè theríon outhenì hupárchei pístis, phantasía dè polloîs. éti páse mèn dóxe akoloutheî pístis, pístei dè tò pepeîsthai, peithoî dè lógos· tôn dè theríon eníois phantasía mèn hupárchei, lógos d’ oú. phaneròn toínun hóti oudè dóxa met’ aisthéseos, oudè di’ aisthéseos, oudè sumplokè

428a25δόξης καὶ αἰσθήσεως φαντασία ἂν εἴη, διά τε ταῦτα καὶ διότι οὐκ ἄλλου τινὸς ἔσται ἡ δόξα, ἀλλʼ ἐκείνου, εἴπερ ἔστιν, οὗ καὶ ἡ αἴσθησις· λέγω δʼ, ἐκ τῆς τοῦ λευκοῦ δόξης καὶ αἰσθήσεως ἡ συμπλοκὴ φαντασία ἔσται οὐ γὰρ δὴ ἐκ τῆς δόξης μὲν τῆς τοῦ ἀγαθοῦ, αἰσθήσεως δὲ τῆς τοῦdóxes kaì aisthéseos phantasía àn eíe, diá te taûta kaì dióti ouk állou tinòs éstai he dóxa, all’ ekeínou, eíper éstin, hoû kaì he aísthesis· légo d’, ek tês toû leukoû dóxes kaì aisthéseos he sumplokè phantasía éstai ou gàr dè ek tês dóxes mèn tês toû agathoû, aisthéseos dè tês toû

428a30λευκοῦ· τὸ οὖν φαίνεσθαι ἔσται τὸ δοξάζειν ὅπερ αἰσθάνεται,leukoû· tò oûn phaínesthai éstai tò doxázein hóper aisthánetai,

428b1μὴ κατὰ συμβεβηκός. φαίνεται δέ γε καὶ ψευδῇ, περὶ ὧν ἅμα ὑπόληψιν ἀληθῇ ἔχει, οἶον φαίνεται μὲν ὁ ἥλιος ποδιαῖος, πιστεύεται δʼ εἶναι μείζων τῆς οἰκουμένης· συμβαίνει οὖν ἤτοι ἀποβεβληκέναι τὴν ἑαυτοῦ ἀληθῆ δόξαν, ἣν εἶχε,mè katà sumbebekós. phaínetai dé ge kaì pseudêi, perì hôn háma hupólepsin alethêi échei, oîon phaínetai mèn ho hélios podiaîos, pisteúetai d’ eînai meízon tês oikouménes· sumbaínei oûn étoi apobeblekénai tèn heautoû alethê dóxan, hèn eîche,

428b5σωζομένου τοῦ πράγματος, μὴ ἐπιλαθόμενον μηδὲ μεταπεισθέντα, ἢ εἰ ἔτι ἔχει, ἀνάγκη τὴν αὐτὴν ἀληθῇ εἶναι καὶ ψευδῆ. ἀλλὰ φευδὴς ἐγένετο, ὅτε λάθοι μεταπεσὸν τὸ πρᾶγμα. οὔτʼ ἄρα ἕν τι τούτων ἐστὶν οὔτʼ ἐκ τούτων ἡ φαντασία.sozoménou toû prágmatos, mè epilathómenon medè metapeisthénta, è ei éti échei, anánke tèn autèn alethêi eînai kaì pseudê. allà pheudès egéneto, hóte láthoi metapesòn tò prâgma. oút’ ára hén ti toúton estìn oút’ ek toúton he phantasía.

428b10ἀλλʼ ἐπειδή ἐστι κινηθέντος τουδὶ κινεῖσθαι ἕτερον ὑπὸ τούτου, ἡ δὲ φαντασία κίνησίς τις δοκεῖ εἶναι καὶ οὐκ ἄνευ αἰσθήσεως γίνεσθαι ἀλλʼ αἰσθανομένοις καὶ ὦν αἴσθησις ἔστιν, ἔστι δὲ γίνεσθαι κίνησιν ὑπὸ τῆς ἐνεργείας τῆς αἰσθήσεως, καὶ ταύτην ὁμοίαν ἀνάγκη εἶναι τῇ αἰσθήσει, εἴη ἄνall’ epeidé esti kinethéntos toudì kineîsthai héteron hupò toútou, he dè phantasía kínesís tis dokeî eînai kaì ouk áneu aisthéseos gínesthai all’ aisthanoménois kaì ôn aísthesis éstin, ésti dè gínesthai kínesin hupò tês energeías tês aisthéseos, kaì taúten homoían anánke eînai têi aisthései, eíe án

428b15αὕτή ἡ κίνησις οὔτε ἄνευ αἰσθήσεως ἐνδεχομένη οὔτε μὴ αἰσθανομένοις ὑπάρχειν, καὶ πολλὰ κατʼ αὐτὴν καὶ ποιεῖν καὶ πάσχειν τὸ ἔχον, καὶ εἶναι καὶ ἀληθῇ καὶ ψευδῇ. τοῦτο δὲ συμβαίνει διὰ τάδε· ἡ αἴσθησις τῶν μὲν ἰδίων ἀληθής ἐστιν ἢ ὅτι ὀλίγιστον ἔχουσα τὸ ψεῦδος. δεύτερον δὲ τοῦhaúté he kínesis oúte áneu aisthéseos endechoméne oúte mè aisthanoménois hupárchein, kaì pollà kat’ autèn kaì poieîn kaì páschein tò échon, kaì eînai kaì alethêi kaì pseudêi. toûto dè sumbaínei dià táde· he aísthesis tôn mèn idíon alethés estin è hóti olígiston échousa tò pseûdos. deúteron dè toû

428b20συμβεβηκέναι ταῦτα · καὶ ἐνταῦθα ἤδη ἐνδέχεται διαφεύεοθαι·sumbebekénai taûta · kaì entaûtha éde endéchetai diapheúeothai·

428b21δὅτι μὲν γὰρ λευκόν, οὐ ψεύδεται, εἰ δὲ τοῦτο τὸ λευκόν ἢ ἄλλο τι, ψεύδεται. τρίτον δὲ τῶν· κοινῶν καὶ ἑπομένων τοῖς συμβεβηκόσιν οἷς ὑπάρχει τὰ ἴδια (λέγω δʼ οἷον κίνησις καὶ μέγεθος) ἃ συμβέβηκε τοῖς αἰσθητοῖς· περὶ ἃhdóti mèn gàr leukón, ou pseúdetai, ei dè toûto tò leukón è állo ti, pseúdetai. tríton dè tôn· koinôn kaì hepoménon toîs sumbebekósin hoîs hupárchei tà ídia (légo d’ hoîon kínesis kaì mégethos) hà sumbébeke toîs aisthetoîs· perì hà

428b25μάλιστα ἤδη ἔστιν ἀπατηθῆναι κατὰ τὴν αἴσθησιν. ἡ δὲ κίνησις ἡ ὑπὸ τῆς ἐνεργείας τῆς αἰσθήσεως γινομένη διοίσει, ἡ ἀπὸ τούτων τῶν τριῶν αἰσθήσεων. καὶ ἡ μὲν πρώτη παρούσης τῆς αἰσθήσεως ἀληθής, αἱ δʼ ἕτεραι καὶ παρούσης καὶ ἀπούσης εἶεν ἄν ψευδεῖς, καὶ μάλιστα ὅταν πόρρω τὸ αἰσθητὸν ᾖ. εἰ οὖν μηθὲν μὲν ἄλλο ἔχει τὰ εἰρημένα ἢ φαντασία,málista éde éstin apatethênai katà tèn aísthesin. he dè kínesis he hupò tês energeías tês aisthéseos ginoméne dioísei, he apò toúton tôn triôn aisthéseon. kaì he mèn próte paroúses tês aisthéseos alethés, hai d’ héterai kaì paroúses kaì apoúses eîen án pseudeîs, kaì málista hótan pórro tò aisthetòn êi. ei oûn methèn mèn állo échei tà eireména è phantasía,

428b30τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ λεχθέν, ἡ φαντασία ἄν εἴη κίνησιςtoûto d’ estì tò lechthén, he phantasía án eíe kínesis

429a1ὑπὸ τῆς αἰσθήσεως τῆς κατʼ ἐνέργειαν γιγνομέντη. ἐπεὶ δʼ ἡ ὄψις μάλιστα αἴσθησίς ἐστι, καὶ τὸ ὄνομα ἀπὸ τοῦ φάους εἴληφεν, ὅτι ἄνευ φωτὸς οὐκ ἔστιν ἰδεῖν. καὶ διὰ τὸ ἐμμένειν καὶ ὁμοίας εἶναι ταῖς αἰσθήσεσι, πολλὰ κατʼ αὐτὰς πράττειhupò tês aisthéseos tês kat’ enérgeian gignoménte. epeì d’ he ópsis málista aísthesís esti, kaì tò ónoma apò toû pháous eílephen, hóti áneu photòs ouk éstin ideîn. kaì dià tò emménein kaì homoías eînai taîs aisthésesi, pollà kat’ autàs práttei

429a5τὰ ζῷα, τὰ μὲν διὰ τὸ μὴ ἔχειν νοῦν, οἶον τὰ θηρία, τὰ δὲ διὰ τὸ ἐπικαλύπτεσθαι τὸν νοῦν ἐνίοτε πάθει ἢ νόσοις ἢ ὕπνῳ, οἶον οἱ ἄνθρωποι. περὶ μὲν οὖν φαντασίας, τί ἐστι καὶ διὰ τί ἐστιν, εἰρήσθω ἐπὶ τοσοῦτον.tà zôia, tà mèn dià tò mè échein noûn, oîon tà thería, tà dè dià tò epikalúptesthai tòn noûn eníote páthei è nósois è húpnoi, oîon hoi ánthropoi. perì mèn oûn phantasías, tí esti kaì dià tí estin, eiréstho epì tosoûton.