Physique, livre 2, chapitre 3

194b15Διυρισμένων δὲ τούτων ἐπισκεπτέον περὶ τῶν αἰτίων, ποῖά τε καὶ πόσα τὸν ἀριθμόν ἐστιν. ἐπεὶ γὰρ τοῦ εἰδέναι χάριν ἡ πραγματεία, εἰδέναι δὲ οὐ πρότερον οἰόμεθα ἕκαστον πρὶν ἂν λάβωμεν τὸ διὰ τί περὶ ἕκαστον (τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ λαβεῖν τὴν πρώτην αἰτίαν), δῆλον ὅτι καὶ ἡμῖν τοῦτο ποιητέον καὶ περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς καὶ πάσης τῆς φυσικῆς μεταβολῆς, ὅπως εἰδότες αὐτῶν τὰς ἀρχὰς ἀνάγειν εἰς αὐτὰς πειρώμεθα τῶν ζητουμένων ἕκαστον. ἕνα μὲν οὖν τρόπον αἴτιον λέγεται τὸ ἐξ οὗ γίγνεταί τι ἐνυπάρχοντος, οἷον ὁ χαλκὸς τοῦ ἀνδριάντος καὶ ὁ ἄργυρος τῆς φιάλης καὶ τὰDiurisménon dè toúton episkeptéon perì tôn aitíon, poîá te kaì pósa tòn arithmón estin. epeì gàr toû eidénai chárin he pragmateía, eidénai dè ou próteron oiómetha hékaston prìn àn lábomen tò dià tí perì hékaston (toûto d’ estì tò labeîn tèn próten aitían), dêlon hóti kaì hemîn toûto poietéon kaì perì genéseos kaì phthorâs kaì páses tês phusikês metabolês, hópos eidótes autôn tàs archàs anágein eis autàs peirómetha tôn zetouménon hékaston. héna mèn oûn trópon aítion légetai tò ex hoû gígnetaí ti enupárchontos, hoîon ho chalkòs toû andriántos kaì ho árguros tês phiáles kaì tà

194b25τούτων γένη· ἄλλον δὲ τὸ εἶδος καὶ τὸ παράδειγμα, τοῦτο δʼ ἐστὶν ὁ λόγος ὁ τοῦ τί ἦν εἶναι καὶ τὰ τούτου γένη (οἷον τοῦ διὰ πασῶν τὰ δύο πρὸς ἕν, καὶ ὅλως ὁ ἀριθμός) καὶ τὰ μέρη τὰ ἐν τῷ λόγῳ. ἔτι ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς ἡ πρώτη ἢ τῆς ἠρεμήσεως, οἷον ὁ βουλεύσας αἴτιος, καὶ ὁ πατὴρtoúton géne· állon dè tò eîdos kaì tò parádeigma, toûto d’ estìn ho lógos ho toû tí ên eînai kaì tà toútou géne (oîon toû dià pasôn tà dúo pròs hén, kaì hólos ho arithmós) kaì tà mére tà en tôi lógoi. éti hóthen he archè tês metabolês he próte è tês ereméseos, hoîon ho bouleúsas aítios, kaì ho patèr

194b30τοῦ τέκνου, καὶ ὅλως τὸ ποιοῦν τοῦ ποιουμένου καὶ τὸ μεταβάλλον τοῦ μεταβαλλομένου. ἔτι ὡς τὸ τέλος· τοῦτο δʼ ἐστὶν τὸ οὗ ἕνεκα, οἶον τοῦ περιπατεῖν ἡ ὑγίεια· διὰ τί γὰρ περιπατεῖ; φαμέν “ἵνα ὑγιαίνῃ”, καὶ εἰπόντες οὕτως οἰόμεθα ἀποδεδωκέναιtoû téknou, kaì hólos tò poioûn toû poiouménou kaì tò metabállon toû metaballoménou. éti hos tò télos· toûto d’ estìn tò hoû héneka, oîon toû peripateîn he hugíeia· dià tí gàr peripateî; phamén h“ína hugiaínei”, kaì eipóntes hoútos oiómetha apodedokénai

194b35τὸ αἶτιον. καὶ ὅσα δὴ κινήσαντος ἄλλου μεταξὺ γίγνεται τοῦ τέλους, οἷον τῆς ὑγιείας ἡ ἰσχνασία ἢ ἡ κάθαρσιςtò aîtion. kaì hósa dè kinésantos állou metaxù gígnetai toû télous, hoîon tês hugieías he ischnasía è he kátharsis

195a1ἢ τὰ φάρμακα ἢ τὰ ὄργανα· πάντα γὰρ ταῦτα τοῦ τέλους ἕνεκά ἐστιν, διαφέρει δὲ ἀλλήλων ὡς ὄντα τὰ μὲνè tà phármaka è tà órgana· pánta gàr taûta toû télous héneká estin, diaphérei dè allélon hos ónta tà mèn

195a3ἔργα τὰ δʼ ὄργανα.érga tà d’ órgana.

195a3τὰ μὲν οὖν αἴτια σχεδὸν τοσαυταχῶς λέγεται, συμβαίνει δὲ πολλαχῶς λεγομένων τῶν αἰτίων καὶtà mèn oûn aítia schedòn tosautachôs légetai, sumbaínei dè pollachôs legoménon tôn aitíon kaì

195a5πολλὰ τοῦ αὐτοῦ αἴτια εἶναι, οὐ κατὰ συμβεβηκός, οἷον τοῦ ἀνδριάντος καὶ ἡ ἀνδριαντοποιικὴ καὶ ὁ χαλκός, οὐ καθʼ ἕτερόν τι ἀλλʼ ἀνδριάς, ἀλλʼ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς ὕλη τὸ δʼ ὡς ὅθεν ἡ κίνησις. ἔστιν δέ τινα καὶ ἀλλήλων αἴτια, οἷον τὸ πονεῖν τῆς εὐεξίας καὶ αὕτη τοῦpollà toû autoû aítia eînai, ou katà sumbebekós, hoîon toû andriántos kaì he andriantopoiikè kaì ho chalkós, ou kath’ héterón ti all’ andriás, all’ ou tòn autòn trópon, allà tò mèn hos húle tò d’ hos hóthen he kínesis. éstin dé tina kaì allélon aítia, hoîon tò poneîn tês euexías kaì haúte toû

195a10πονεῖν· ἀλλʼ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς τέλος τὸ δʼ ὡς ἀρχὴ κινήσεως. ἔτι δὲ τὸ αὐτὸ τῶν ἐναντίων ἐστίν· ὃ γὰρ παρὸν αἶτιον τοῦδε, τοῦτο καὶ ἀπὸν αἰτιώμεθα ἐνίοτε τοῦ ἐναντίου, οἷον τὴν ἀπουσίαν τοῦ κυβερνήτου τῆς τοῦ πλοίου ἀνατροπῆς, οὗ ἦν ἡ παρουσία αἰτία τῆς σαωτηρίας.poneîn· all’ ou tòn autòn trópon, allà tò mèn hos télos tò d’ hos archè kinéseos. éti dè tò autò tôn enantíon estín· hò gàr paròn aîtion toûde, toûto kaì apòn aitiómetha eníote toû enantíou, hoîon tèn apousían toû kubernétou tês toû ploíou anatropês, hoû ên he parousía aitía tês saoterías.

195a15ἅπαντα δὲ τὰ νῦν εἰρημένα σἴτια εἰς τέτταρας πίπτει τρόπσυς τοὺς φανερωτάτους. τὰ μὲν γὰρ στοιχεῖα τῶν συλλαβῶν καὶ ἡ ὕλη τῶν σκευαστῶν καὶ τὸ πῦρ καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν σωμάτων καὶ τὰ μέρη τοῦ ὅλου καὶ αἱ ὑποθέσεις τοῦ συμπεράσματος ὡς τὸ ἐξ οὗ αἴτιά ἐστιν, τούτων δὲ τὰ μὲν ὡς τὸhápanta dè tà nûn eireména sítia eis téttaras píptei trópsus toùs phanerotátous. tà mèn gàr stoicheîa tôn sullabôn kaì he húle tôn skeuastôn kaì tò pûr kaì tà toiaûta tôn somáton kaì tà mére toû hólou kaì hai hupothéseis toû sumperásmatos hos tò ex hoû aítiá estin, toúton dè tà mèn hos tò

195a20ὑποκείμενον, οἷον τὰ μέρη, τὰ δὲ ὡς τὸ τί ἦν εἶναι, τό τε ὅλον καὶ ἡ σύνθεσις καὶ τὸ εἶδος· τὸ δὲ σπέρμα καὶ ὁ ἰατρὸς καὶ ὁ βουλεύσας καὶ ὅλως τὸ ποιοῦν, πάντα ὅθεν ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς ἢ στάσεως [ἢ κινήσεως]· τὰ δʼ ὡς τὸ τέλος καὶ τἀγαθὸν τῶν ἄλλων· τὸ γὰρ οὗ ἕνεκα βέλτιστον καὶ τέλος τῶν ἄλλων ἐθέλει εἶναι· διαφερέτω δὲ μηδὲν εἰπεῖνhupokeímenon, hoîon tà mére, tà dè hos tò tí ên eînai, tó te hólon kaì he súnthesis kaì tò eîdos· tò dè spérma kaì ho iatròs kaì ho bouleúsas kaì hólos tò poioûn, pánta hóthen archè tês metabolês è stáseos [è kinéseos]· tà d’ hos tò télos kaì tagathòn tôn állon· tò gàr hoû héneka béltiston kaì télos tôn állon ethélei eînai· diapheréto dè medèn eipeîn

195a25αὐτὸ ἀγαθὸν ἢ φαινόμενον ἀγαθόν.autò agathòn è phainómenon agathón.

195a26τὰ μὲν οὖν αἴτιαtà mèn oûn aítia

195a26ταῦτα καὶ τοσαῦτά ἐστι τῷ εἴδει· τρόποι δὲ τῶν αἰτίων ἀριθμῷ μὲν εἰσί πολλοί, κεφαλαιούμενοι δὲ καὶ οὗτοι ἐλάττους. λέγεται γὰρ αἴτια πολλαχῶς, καὶ αὐτῶν τῶν ὁμοειδῶν προτέρως καὶ ὑστέρως ἄλλο ἄλλου, οἷον ὑγιείας ἰατρὸςtaûta kaì tosaûtá esti tôi eídei· trópoi dè tôn aitíon arithmôi mèn eisí polloí, kephalaioúmenoi dè kaì hoûtoi eláttous. légetai gàr aítia pollachôs, kaì autôn tôn homoeidôn protéros kaì hustéros állo állou, hoîon hugieías iatròs

195a30καὶ τεχνίτης, καὶ τοῦ διὰ πασῶν τὸ διπλάσιον καὶ ἀριθμός, καὶ ἀεὶ τὰ περιέχοντα πρὸς τὰ καθʼ ἕκαστον. ἔτι δʼ ὡς τὸ συμβεβηκὸς καὶ τὰ τούτων γένη, οἷον ἀνδριάντος ἄλλως Πολύκλειτος καὶ ἄλλως ἀνδριαντοποιός, ὅτι συμβέβηκε τῷ ἀνδριαντοποιῷ τὸ Πολυκλείτῳ εἶναι. καὶ τὰ περιέχοντα δὲkaì technítes, kaì toû dià pasôn tò diplásion kaì arithmós, kaì aeì tà periéchonta pròs tà kath’ hékaston. éti d’ hos tò sumbebekòs kaì tà toúton géne, hoîon andriántos állos Polúkleitos kaì állos andriantopoiós, hóti sumbébeke tôi andriantopoiôi tò Polukleítoi eînai. kaì tà periéchonta dè

195a35τὸ συμβεβηκός, οἷον εἰ ὁ ἄνθρωπος αἴτιος εἴη ἀνδριάντος ἢ ὅλως ζῷον. ἔστι δὲ καὶ τῶν συμβεβηκότων ἄλλα ἄλλωνtò sumbebekós, hoîon ei ho ánthropos aítios eíe andriántos è hólos zôion. ésti dè kaì tôn sumbebekóton álla állon

195b1πορρώτερον καὶ ἐγγύτερον, οἷον εἰ ὁ λευκὸς καὶ ὁ μουσικὸς αἴτιος λέγοιτο τοῦ ἀνδριάντος. πάντα δὲ καὶ τὰ οἰκείως λεγό μενα καὶ τὰ κατὰ συμβεβηκὸς τὰ μὲν ὡς δυνάμενα λέγεται τὰ δʼ ὡς ἐνεργοῦντα, οἷον τοῦ οἰκοδομεῖσθαι οἰκίαν οἰκοδόμοςporróteron kaì engúteron, hoîon ei ho leukòs kaì ho mousikòs aítios légoito toû andriántos. pánta dè kaì tà oikeíos legó mena kaì tà katà sumbebekòs tà mèn hos dunámena légetai tà d’ hos energoûnta, hoîon toû oikodomeîsthai oikían oikodómos

195b5ἢ οἰκοδομῶν οἰκοδόμος. ὁμοίως δὲ λεχθήσεται καὶ ἐφʼ ὥν αἴτια τὰ αἴτια τοῖς εἰρημένοις, οἷον τουδὶ τοῦ ἀνδριάντος ἢ ἀνδριάντος ἢ ὅλως εἰκόνος, καὶ χαλκοῦ τοῦδε ἢ· χαλκοῦ ἢ ὅλως ὕλης· καὶ ἐπὶ τῶν συμβεβηκότων ὡσαύτως. ἔτι δὲ συμπλεκόμενα καὶ ταῦτα κἀκεῖνα λεχθήσεται,è oikodomôn oikodómos. homoíos dè lechthésetai kaì eph’ hón aítia tà aítia toîs eireménois, hoîon toudì toû andriántos è andriántos è hólos eikónos, kaì chalkoû toûde è· chalkoû è hólos húles· kaì epì tôn sumbebekóton hosaútos. éti dè sumplekómena kaì taûta kakeîna lechthésetai,

195b10οἷον οὐ Πολύκλειτος οὐδὲ ἀνδριαντοποιός, ἀλλὰ Πολύκλειτος ἀνδριαντοποιός. ἀλλʼ ὅμως ἅπαντα ταῦτά ἐστι τὸ μὲν πλῆθος ἕξ, λεγόμενα δὲ διχῶς· ἢ γὰρ ὡς τὸ καθʼ ἕκαστον, ἢ ὡς τὸ γένος, ἢ ὡς τὸ συμβεβηκός, ἢ ὡς τὸ γένος τοῦhoîon ou Polúkleitos oudè andriantopoiós, allà Polúkleitos andriantopoiós. all’ hómos hápanta taûtá esti tò mèn plêthos héx, legómena dè dichôs· è gàr hos tò kath’ hékaston, è hos tò génos, è hos tò sumbebekós, è hos tò génos toû

195b15συμβεβηκότος, ἢ ὡς συμπλεκόμενα ταῦτα ἢ ὡς ἁπλῶς λεγόμενα· πάντα δὲ ἢ ἐνεργοῦντα ἢ κατὰ δύναμιν. διαφέρει δὲ τοσοῦτον, ὅτι τὰ μὲν ἐνεργοῦντα καὶ τὰ καθʼ ἕκα. στον ἅμα ἔστι καὶ οὐκ ἔστι καὶ ὧν αἴτια, οἶον ὅσ’ ὁ ἰατρεύων τῷδε τῷ ὑγιαζομένῳ καὶ ὅδε ὁ οἰκοδομῶν τῷδεsumbebekótos, è hos sumplekómena taûta è hos haplôs legómena· pánta dè è energoûnta è katà dúnamin. diaphérei dè tosoûton, hóti tà mèn energoûnta kaì tà kath’ héka. ston háma ésti kaì ouk ésti kaì hôn aítia, oîon hós’ ho iatreúon tôide tôi hugiazoménoi kaì hóde ho oikodomôn tôide

195b20τῷ οἰκοδομουμένῳ, τὰ δὲ κατὰ δύναμιν οὐκ ἀεί. φθείρεταιtôi oikodomouménoi, tà dè katà dúnamin ouk aeí. phtheíretai

195b21γὰρ οὐχ ἅμα ἡ οἰκία καὶ ὁ οἰκοδόμος.gàr ouch háma he oikía kaì ho oikodómos.

195b21δεῖ δʼ ἀεὶ τὸ αἴτιον ἑκάστου τὸ ἀκρότατον ζητεῖν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων (οἷον ἅνθρωπος οἰκοδομεῖ ὅτι οἰκοδόμος, ὁ δʼ οἰκοδόμος κατὰ τὴν οἰκοδομικήν· τοῦτο τοίνυν πρότερον τὸ αἴτιον,deî d’ aeì tò aítion hekástou tò akrótaton zeteîn, hósper kaì epì tôn állon (oîon hánthropos oikodomeî hóti oikodómos, ho d’ oikodómos katà tèn oikodomikén· toûto toínun próteron tò aítion,

195b25καὶ οὕτως ἐπὶ πάντων)· ἔτι τὰ μὲν γένη τῶν γενῶν, τὰ δὲ καθʼ ἕκαστον τῶν καθʼ ἕκαστον (οἷον ἀνδριαντοποιὸς μὲν ἀνδριάντος, ὁδὶ δὲ τουδί)· καὶ τὰς μὲν δυνάμεις τῶν δυνατῶν, τὰ δʼ ἐνεργοῦντα πρὸς τὰ ἐνεργούμενα. ὅσα μὲν οὖν τὰ αἴτια καὶ ὃν τρόπον αἴτια, ἔστω ἡμῖν διαωρισμέναkaì hoútos epì pánton)· éti tà mèn géne tôn genôn, tà dè kath’ hékaston tôn kath’ hékaston (oîon andriantopoiòs mèn andriántos, hodì dè toudí)· kaì tàs mèn dunámeis tôn dunatôn, tà d’ energoûnta pròs tà energoúmena. hósa mèn oûn tà aítia kaì hòn trópon aítia, ésto hemîn diaorisména

195b30ἱκανῶς.hikanôs.