Seconds Analytiques, livre 1, chapitre 2

71bἘπίστασθαι δὲ οἰόμεθ' ἕκαστον ἁπλῶς, ἀλλὰ μὴ τὸν σοφιστικὸν τρόπον τὸν κατὰ συμβεβηκός, ὅταν τήν τ' αἰτίαν οἰώμεθα γινώσκειν δι' ἣν τὸ πρᾶγμά ἐστιν, ὅτι ἐκείνου αἰτία ἐστί, καὶ μὴ ἐνδέχεσθαι τοῦτ' ἄλλως ἔχειν. δῆλον τοίνυν ὅτι τοιοῦτόν τι τὸ ἐπίστασθαί ἐστι· καὶ γὰρ οἱ μὴ ἐπιστάμενοι καὶ οἱ ἐπιστάμενοι οἱ μὲν οἴονται αὐτοὶ οὕτως ἔχειν, οἱ δ' ἐπιστάμενοι καὶ ἔχουσιν, ὥστε οὗ ἁπλῶς ἔστιν ἐπιστήμη, τοῦτ' ἀδύνατον ἄλλως ἔχειν. Εἰ μὲν οὖν καὶ ἕτερος ἔστι τοῦ ἐπίστασθαι τρόπος, ὕστερον ἐροῦμεν, φαμὲν δὲ καὶ δι' ἀποδείξεως εἰδέναι. ἀπόδειξιν δὲ λέγω συλλογισμὸν ἐπιστημονικόν· ἐπιστημονικὸν δὲ λέγω καθ' ὃν τῷ ἔχειν αὐτὸν ἐπιστάμεθα. εἰ τοίνυν ἐστὶ τὸ ἐπίστασθαι οἷον ἔθεμεν, ἀνάγκη καὶ τὴν ἀποδεικτικὴν ἐπιστήμην ἐξ ἀληθῶν τ' εἶναι καὶ πρώτων καὶ ἀμέσων καὶ γνωριμωτέρων καὶ προτέρων καὶ αἰτίων τοῦ συμπεράσματος· οὕτω γὰρ ἔσονται καὶ αἱ ἀρχαὶ οἰκεῖαι τοῦ δεικνυμένου. συλλογισμὸς μὲν γὰρ ἔσται καὶ ἄνευ τούτων, ἀπόδειξις δ' οὐκ ἔσται· οὐ γὰρ ποιήσει ἐπιστήμην. ἀληθῆ μὲν οὖν δεῖ εἶναι, ὅτι οὐκ ἔστι τὸ μὴ ὂν ἐπίστασθαι, οἷον ὅτι ἡ διάμετρος σύμμετρος. ἐκ πρώτων δ' ἀναποδείκτων, ὅτι οὐκ ἐπιστήσεται μὴ ἔχων ἀπόδειξιν αὐτῶν· τὸ γὰρ ἐπίστασθαι ὧν ἀπόδειξις ἔστι μὴ κατὰ συμβεβηκός, τὸ ἔχειν ἀπόδειξίν ἐστιν. αἴτιά τε καὶ γνωριμώτερα δεῖ εἶναι καὶ πρότερα, αἴτια μὲν ὅτι τότε ἐπιστάμεθα ὅταν τὴν αἰτίαν εἰδῶμεν, καὶ πρότερα, εἴπερ αἴτια, καὶ προγινωσκόμενα οὐ μόνον τὸν ἕτερον τρόπον τῷ ξυνιέναι, ἀλλὰ καὶ τῷ εἰδέναι ὅτι ἔστιν. πρότερα δ' ἐστὶ καὶ γνωριμώτερα διχῶς· οὐ γὰρ ταὐτὸν πρότερον τῇ φύσει καὶ πρὸς ἡμᾶς πρότερον,Epístasthai dè oiómeth' hékaston haplôs, allà mè tòn sophistikòn trópon tòn katà sumbebekós, hótan tén t' aitían oiómetha ginóskein di' hèn tò prâgmá estin, hóti ekeínou aitía estí, kaì mè endéchesthai toût' állos échein. dêlon toínun hóti toioûtón ti tò epístasthaí esti· kaì gàr hoi mè epistámenoi kaì hoi epistámenoi hoi mèn oíontai autoì hoútos échein, hoi d' epistámenoi kaì échousin, hóste hoû haplôs éstin epistéme, toût' adúnaton állos échein. Ei mèn oûn kaì héteros ésti toû epístasthai trópos, hústeron eroûmen, phamèn dè kaì di' apodeíxeos eidénai. apódeixin dè légo sullogismòn epistemonikón· epistemonikòn dè légo kath' hòn tôi échein autòn epistámetha. ei toínun estì tò epístasthai hoîon éthemen, anánke kaì tèn apodeiktikèn epistémen ex alethôn t' eînai kaì próton kaì améson kaì gnorimotéron kaì protéron kaì aitíon toû sumperásmatos· hoúto gàr ésontai kaì hai archaì oikeîai toû deiknuménou. sullogismòs mèn gàr éstai kaì áneu toúton, apódeixis d' ouk éstai· ou gàr poiései epistémen. alethê mèn oûn deî eînai, hóti ouk ésti tò mè òn epístasthai, hoîon hóti he diámetros súmmetros. ek próton d' anapodeíkton, hóti ouk epistésetai mè échon apódeixin autôn· tò gàr epístasthai hôn apódeixis ésti mè katà sumbebekós, tò échein apódeixín estin. aítiá te kaì gnorimótera deî eînai kaì prótera, aítia mèn hóti tóte epistámetha hótan tèn aitían eidômen, kaì prótera, eíper aítia, kaì proginoskómena ou mónon tòn héteron trópon tôi xuniénai, allà kaì tôi eidénai hóti éstin. prótera d' estì kaì gnorimótera dichôs· ou gàr tautòn próteron têi phúsei kaì pròs hemâs próteron,

72aοὐδὲ γνωριμώτερον καὶ ἡμῖν γνωριμώτερον. λέγω δὲ πρὸς ἡμᾶς μὲν πρότερα καὶ γνωριμώτερα τὰ ἐγγύτερον τῆς αἰσθήσεως, ἁπλῶς δὲ πρότερα καὶ γνωριμώτερα τὰ πορρώτερον. ἔστι δὲ πορρωτάτω μὲν τὰ καθόλου μάλιστα, ἐγγυτάτω δὲ τὰ καθ' ἕκαστα· καὶ ἀντίκειται ταῦτ' ἀλλήλοις. ἐκ πρώτων δ' ἐστὶ τὸ ἐξ ἀρχῶν οἰκείων· ταὐτὸ γὰρ λέγω πρῶτον καὶ ἀρχήν. ἀρχὴ δ' ἐστὶν ἀποδείξεως πρότασις ἄμεσος, ἄμεσος δὲ ἧς μὴ ἔστιν ἄλλη προτέρα. πρότασις δ' ἐστὶν ἀποφάνσεως τὸ ἕτερον μόριον, ἓν καθ' ἑνός, διαλεκτικὴ μὲν ἡ ὁμοίως λαμβάνουσα ὁποτερονοῦν, ἀποδεικτικὴ δὲ ἡ ὡρισμένως θάτερον, ὅτι ἀληθές. ἀπόφανσις δὲ ἀντιφάσεως ὁποτερονοῦν μόριον, ἀντίφασις δὲ ἀντίθεσις ἧς οὐκ ἔστι μεταξὺ καθ' αὑτήν, μόριον δ' ἀντιφάσεως τὸ μὲν τὶ κατὰ τινὸς κατάφασις, τὸ δὲ τὶ ἀπὸ τινὸς ἀπόφασις. Ἀμέσου δ' ἀρχῆς συλλογιστικῆς θέσιν μὲν λέγω ἣν μὴ ἔστι δεῖξαι, μηδ' ἀνάγκη ἔχειν τὸν μαθησόμενόν τι· ἣν δ' ἀνάγκη ἔχειν τὸν ὁτιοῦν μαθησόμενον, ἀξίωμα· ἔστι γὰρ ἔνια τοιαῦτα· τοῦτο γὰρ μάλιστ' ἐπὶ τοῖς τοιούτοις εἰώθαμεν ὄνομα λέγειν. θέσεως δ' ἡ μὲν ὁποτερονοῦν τῶν μορίων τῆς ἀντιφάσεως λαμβάνουσα, οἷον λέγω τὸ εἶναί τι ἢ τὸ μὴ εἶναί τι, ὑπόθεσις, ἡ δ' ἄνευ τούτου ὁρισμός. ὁ γὰρ ὁρισμὸς θέσις μέν ἐστι· τίθεται γὰρ ὁ ἀριθμητικὸς μονάδα τὸ ἀδιαίρετον εἶναι κατὰ τὸ ποσόν· ὑπόθεσις δ' οὐκ ἔστι· τὸ γὰρ τί ἐστι μονὰς καὶ τὸ εἶναι μονάδα οὐ ταὐτόν. Ἐπεὶ δὲ δεῖ πιστεύειν τε καὶ εἰδέναι τὸ πρᾶγμα τῷ τοιοῦτον ἔχειν συλλογισμὸν ὃν καλοῦμεν ἀπόδειξιν, ἔστι δ' οὗτος τῷ ταδὶ εἶναι ἐξ ὧν ὁ συλλογισμός, ἀνάγκη μὴ μόνον προγινώσκειν τὰ πρῶτα, ἢ πάντα ἢ ἔνια, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον· αἰεὶ γὰρ δι' ὃ ὑπάρχει ἕκαστον, ἐκείνῳ μᾶλλον ὑπάρχει, οἷον δι' ὃ φιλοῦμεν, ἐκεῖνο φίλον μᾶλλον. ὥστ' εἴπερ ἴσμεν διὰ τὰ πρῶτα καὶ πιστεύομεν, κἀκεῖνα ἴσμεν τε καὶ πιστεύομεν μᾶλλον, ὅτι δι' ἐκεῖνα καὶ τὰ ὕστερα. οὐχ οἷόν τε δὲ πιστεύειν μᾶλλον ὧν οἶδεν ἃ μὴ τυγχάνει μήτε εἰδὼς μήτε βέλτιον διακείμενος ἢ εἰ ἐτύγχανεν εἰδώς. συμβήσεταιδὲ τοῦτο, εἰ μή τις προγνώσεται τῶν δι' ἀπόδειξιν πιστευόντων· μᾶλλον γὰρ ἀνάγκη πιστεύειν ταῖς ἀρχαῖς ἢ πάσαις ἢ τισὶ τοῦ συμπεράσματος. τὸν δὲ μέλλοντα ἕξειν τὴν ἐπιστήμην τὴν δι' ἀποδείξεως οὐ μόνον δεῖ τὰς ἀρχὰς μᾶλλον γνωρίζειν καὶ μᾶλλον αὐταῖς πιστεύειν ἢ τῷ δεικνυμένῳ,oudè gnorimóteron kaì hemîn gnorimóteron. légo dè pròs hemâs mèn prótera kaì gnorimótera tà engúteron tês aisthéseos, haplôs dè prótera kaì gnorimótera tà porróteron. ésti dè porrotáto mèn tà kathólou málista, engutáto dè tà kath' hékasta· kaì antíkeitai taût' allélois. ek próton d' estì tò ex archôn oikeíon· tautò gàr légo prôton kaì archén. archè d' estìn apodeíxeos prótasis ámesos, ámesos dè hês mè éstin álle protéra. prótasis d' estìn apophánseos tò héteron mórion, hèn kath' henós, dialektikè mèn he homoíos lambánousa hopoteronoûn, apodeiktikè dè he horisménos tháteron, hóti alethés. apóphansis dè antipháseos hopoteronoûn mórion, antíphasis dè antíthesis hês ouk ésti metaxù kath' hautén, mórion d' antipháseos tò mèn tì katà tinòs katáphasis, tò dè tì apò tinòs apóphasis. Amésou d' archês sullogistikês thésin mèn légo hèn mè ésti deîxai, med' anánke échein tòn mathesómenón ti· hèn d' anánke échein tòn hotioûn mathesómenon, axíoma· ésti gàr énia toiaûta· toûto gàr málist' epì toîs toioútois eióthamen ónoma légein. théseos d' he mèn hopoteronoûn tôn moríon tês antipháseos lambánousa, hoîon légo tò eînaí ti è tò mè eînaí ti, hupóthesis, he d' áneu toútou horismós. ho gàr horismòs thésis mén esti· títhetai gàr ho arithmetikòs monáda tò adiaíreton eînai katà tò posón· hupóthesis d' ouk ésti· tò gàr tí esti monàs kaì tò eînai monáda ou tautón. Epeì dè deî pisteúein te kaì eidénai tò prâgma tôi toioûton échein sullogismòn hòn kaloûmen apódeixin, ésti d' hoûtos tôi tadì eînai ex hôn ho sullogismós, anánke mè mónon proginóskein tà prôta, è pánta è énia, allà kaì mâllon· aieì gàr di' hò hupárchei hékaston, ekeínoi mâllon hupárchei, hoîon di' hò philoûmen, ekeîno phílon mâllon. hóst' eíper ísmen dià tà prôta kaì pisteúomen, kakeîna ísmen te kaì pisteúomen mâllon, hóti di' ekeîna kaì tà hústera. ouch hoîón te dè pisteúein mâllon hôn oîden hà mè tunchánei méte eidòs méte béltion diakeímenos è ei etúnchanen eidós. sumbésetaidè toûto, ei mé tis prognósetai tôn di' apódeixin pisteuónton· mâllon gàr anánke pisteúein taîs archaîs è pásais è tisì toû sumperásmatos. tòn dè méllonta héxein tèn epistémen tèn di' apodeíxeos ou mónon deî tàs archàs mâllon gnorízein kaì mâllon autaîs pisteúein è tôi deiknuménoi,

72bἀλλὰ μηδ' ἄλλο αὐτῷ πιστότερον εἶναι μηδὲ γνωριμώτερον τῶν ἀντικειμένων ταῖς ἀρχαῖς ἐξ ὧν ἔσται συλλογισμὸς ὁ τῆς ἐναντίας ἀπάτης, εἴπερ δεῖ τὸν ἐπιστάμενον ἁπλῶς ἀμετάπειστον εἶναι.allà med' állo autôi pistóteron eînai medè gnorimóteron tôn antikeiménon taîs archaîs ex hôn éstai sullogismòs ho tês enantías apátes, eíper deî tòn epistámenon haplôs ametápeiston eînai.