Seconds Analytiques, livre 2, chapitre 12

95aΤὸ δ' αὐτὸ αἴτιόν ἐστι τοῖς γινομένοις καὶ τοῖς γεγενημένοις καὶ τοῖς ἐσομένοις ὅπερ καὶ τοῖς οὖσι (τὸ γὰρ μέσον αἴτιον), πλὴν τοῖς μὲν οὖσιν ὄν, τοῖς δὲ γινομένοις γινόμενον, τοῖς δὲ γεγενημένοις γεγενημένον καὶ ἐσομένοις ἐσόμενον. οἷον διὰ τί γέγονεν ἔκλειψις; διότι ἐν μέσῳ γέγονεν ἡ γῆ· γίνεται δὲ διότι γίνεται, ἔσται δὲ διότι ἔσται ἐν μέσῳ, καὶ ἔστι διότι ἔστιν. τί ἐστι κρύσταλλος; εἰλήφθω δὴ ὅτι ὕδωρ πεπηγός. ὕδωρ ἐφ' οὗ Γ, πεπηγὸς ἐφ' οὗ Α, αἴτιον τὸ μέσον ἐφ' οὗ Β, ἔκλειψις θερμοῦ παντελής. ὑπάρχει δὴ τῷ Γ τὸ Β, τούτῳ δὲ τὸ πεπηγέναι τὸ ἐφ' οὗ Α. γίνεται δὲ κρύσταλλος γινομένου τοῦ Β, γεγένηται δὲ γεγενημένου, ἔσται δ' ἐσομένου. Τὸ μὲν οὖν οὕτως αἴτιον καὶ οὗ αἴτιον ἅμα γίνεται, ὅταν γίνηται, καὶ ἔστιν, ὅταν ᾖ· καὶ ἐπὶ τοῦ γεγονέναι καὶ ἔσεσθαι ὡσαύτως. ἐπὶ δὲ τῶν μὴ ἅμα ἆρ' ἔστιν ἐν τῷ συνεχεῖ χρόνῳ, ὥσπερ δοκεῖ ἡμῖν, ἄλλα ἄλλων αἴτια εἶναι, τοῦ τόδε γενέσθαι ἕτερον γενόμενον, καὶ τοῦ ἔσεσθαι ἕτερον ἐσόμενον, καὶ τοῦ γίνεσθαι δέ, εἴ τι ἔμπροσθεν ἐγένετο; ἔστι δὴ ἀπὸ τοῦ ὕστερον γεγονότος ὁ συλλογισμός (ἀρχὴ δὲ καὶ τούτων τὰ γεγονότα)· διὸ καὶ ἐπὶ τῶν γινομένων ὡσαύτως. ἀπὸ δὲ τοῦ προτέρου οὐκ ἔστιν, οἷον ἐπεὶ τόδε γέγονεν, ὅτι τόδ' ὕστερον γέγονεν· καὶ ἐπὶ τοῦ ἔσεσθαι ὡσαύτως. οὔτε γὰρ ἀορίστου οὔθ' ὁρισθέντος ἔσται τοῦ χρόνου ὥστ' ἐπεὶ τοῦτ' ἀληθὲς εἰπεῖν γεγονέναι, τόδ' ἀληθὲς εἰπεῖν γεγονέναι τὸ ὕστερον. ἐν γὰρ τῷ μεταξὺ ψεῦδος ἔσται τὸ εἰπεῖν τοῦτο, ἤδη θατέρου γεγονότος. ὁ δ' αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τοῦ ἐσομένου, οὐδ' ἐπεὶ τόδε γέγονε, τόδ' ἔσται. τὸ γὰρ μέσον ὁμόγονον δεῖ εἶναι, τῶν γενομένων γενόμενον, τῶν ἐσομένων ἐσόμενον, τῶν γινομένων γινόμενον, τῶν ὄντων ὄν· τοῦ δὲ γέγονε καὶ τοῦ ἔσται οὐκ ἐνδέχεται εἶναι ὁμόγονον. ἔτι οὔτε ἀόριστον ἐνδέχεται εἶναι τὸν χρόνον τὸν μεταξὺ οὔθ' ὡρισμένον·Tò d' autò aítión esti toîs ginoménois kaì toîs gegeneménois kaì toîs esoménois hóper kaì toîs oûsi (tò gàr méson aítion), plèn toîs mèn oûsin ón, toîs dè ginoménois ginómenon, toîs dè gegeneménois gegeneménon kaì esoménois esómenon. hoîon dià tí gégonen ékleipsis; dióti en mésoi gégonen he gê· gínetai dè dióti gínetai, éstai dè dióti éstai en mésoi, kaì ésti dióti éstin. tí esti krústallos; eiléphtho dè hóti húdor pepegós. húdor eph' hoû G, pepegòs eph' hoû A, aítion tò méson eph' hoû B, ékleipsis thermoû pantelés. hupárchei dè tôi G tò B, toútoi dè tò pepegénai tò eph' hoû A. gínetai dè krústallos ginoménou toû B, gegénetai dè gegeneménou, éstai d' esoménou. Tò mèn oûn hoútos aítion kaì hoû aítion háma gínetai, hótan gínetai, kaì éstin, hótan êi· kaì epì toû gegonénai kaì ésesthai hosaútos. epì dè tôn mè háma âr' éstin en tôi sunecheî chrónoi, hósper dokeî hemîn, álla állon aítia eînai, toû tóde genésthai héteron genómenon, kaì toû ésesthai héteron esómenon, kaì toû gínesthai dé, eí ti émprosthen egéneto; ésti dè apò toû hústeron gegonótos ho sullogismós (archè dè kaì toúton tà gegonóta)· diò kaì epì tôn ginoménon hosaútos. apò dè toû protérou ouk éstin, hoîon epeì tóde gégonen, hóti tód' hústeron gégonen· kaì epì toû ésesthai hosaútos. oúte gàr aorístou oúth' horisthéntos éstai toû chrónou hóst' epeì toût' alethès eipeîn gegonénai, tód' alethès eipeîn gegonénai tò hústeron. en gàr tôi metaxù pseûdos éstai tò eipeîn toûto, éde thatérou gegonótos. ho d' autòs lógos kaì epì toû esoménou, oud' epeì tóde gégone, tód' éstai. tò gàr méson homógonon deî eînai, tôn genoménon genómenon, tôn esoménon esómenon, tôn ginoménon ginómenon, tôn ónton ón· toû dè gégone kaì toû éstai ouk endéchetai eînai homógonon. éti oúte aóriston endéchetai eînai tòn chrónon tòn metaxù oúth' horisménon·

95bψεῦδος γὰρ ἔσται τὸ εἰπεῖν ἐν τῷ μεταξύ. ἐπισκεπτέον δὲ τί τὸ συνέχον ὥστε μετὰ τὸ γεγονέναι τὸ γίνεσθαι ὑπάρχειν ἐν τοῖς πράγμασιν. ἢ δῆλον ὅτι οὐκ ἔστιν ἐχόμενον γεγονότος γινόμενον; οὐδὲ γὰρ γενόμενον γενομένου· πέρατα γὰρ καὶ ἄτομα· ὥσπερ οὖν οὐδὲ στιγμαί εἰσιν ἀλλήλων ἐχόμεναι, οὐδὲ γενόμενα· ἄμφω γὰρ ἀδιαίρετα. οὐδὲ δὴ γινόμενον γεγενημένου διὰ τὸ αὐτό· τὸ μὲν γὰρ γινόμενον διαιρετόν, τὸ δὲ γεγονὸς ἀδιαίρετον. ὥσπερ οὖν γραμμὴ πρὸς στιγμὴν ἔχει, οὕτω τὸ γινόμενον πρὸς τὸ γεγονός· ἐνυπάρχει γὰρ ἄπειρα γεγονότα ἐν τῷ γινομένῳ. μᾶλλον δὲ φανερῶς ἐν τοῖς καθόλου περὶ κινήσεως δεῖ λεχθῆναι περὶ τούτων. Περὶ μὲν οὖν τοῦ πῶς ἂν ἐφεξῆς γινομένης τῆς γενέσεως ἔχοι τὸ μέσον τὸ αἴτιον ἐπὶ τοσοῦτον εἰλήφθω. ἀνάγκη γὰρ καὶ ἐν τούτοις τὸ μέσον καὶ τὸ πρῶτον ἄμεσα εἶναι. οἷον τὸ Α γέγονεν, ἐπεὶ τὸ Γ γέγονεν (ὕστερον δὲ τὸ Γ γέγονεν, ἔμπροσθεν δὲ τὸ Α· ἀρχὴ δὲ τὸ Γ διὰ τὸ ἐγγύτερον τοῦ νῦν εἶναι, ὅ ἐστιν ἀρχὴ τοῦ χρόνου). τὸ δὲ Γ γέγονεν, εἰ τὸ Δ γέγονεν. τοῦ δὴ Δ γενομένου ἀνάγκη τὸ Α γεγονέναι. αἴτιον δὲ τὸ Γ· τοῦ γὰρ Δ γενομένου τὸ Γ ἀνάγκη γεγονέναι, τοῦ δὲ Γ γεγονότος ἀνάγκη πρότερον τὸ Α γεγονέναι. οὕτω δὲ λαμβάνοντι τὸ μέσον στήσεταί που εἰς ἄμεσον, ἢ ἀεὶ παρεμπεσεῖται διὰ τὸ ἄπειρον; οὐ γάρ ἐστιν ἐχόμενον γεγονὸς γεγονότος, ὥσπερ ἐλέχθη. ἀλλ' ἄρξασθαί γε ὅμως ἀνάγκη ἀπ' ἀμέσου καὶ ἀπὸ τοῦ νῦν πρώτου. ὁμοίως δὲ (25)καὶ ἐπὶ τοῦ ἔσται. εἰ γὰρ ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι ἔσται τὸ Δ, ἀνάγκη πρότερον ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι τὸ Α ἔσται. τούτου δ' αἴτιον τὸ Γ· εἰ μὲν γὰρ τὸ Δ ἔσται, πρότερον τὸ Γ ἔσται· εἰ δὲ τὸ Γ ἔσται, πρότερον τὸ Α ἔσται. ὁμοίως δ' ἄπειρος ἡ τομὴ καὶ ἐν τούτοις· οὐ γὰρ ἔστιν ἐσόμενα ἐχόμενα ἀλλήλων. ἀρχὴ δὲ καὶ ἐν τούτοις ἄμεσος ληπτέα. ἔχει δὲ οὕτως ἐπὶ τῶν ἔργων· εἰ γέγονεν οἰκία, ἀνάγκη τετμῆσθαι λίθους καὶ γεγονέναι. τοῦτο διὰ τί; ὅτι ἀνάγκη θεμέλιον γεγονέναι, εἴπερ καὶ οἰκία γέγονεν· εἰ δὲ θεμέλιον, πρότερον λίθους γεγονέναι ἀνάγκη. πάλιν εἰ ἔσται οἰκία, ὡσαύτως πρότερον ἔσονται λίθοι. δείκνυται δὲ διὰ τοῦ μέσου ὁμοίως· ἔσται γὰρ θεμέλιος πρότερον. Ἐπεὶ δ' ὁρῶμεν ἐν τοῖς γινομένοις κύκλῳ τινὰ γένεσιν οὖσαν, ἐνδέχεται τοῦτο εἶναι, εἴπερ ἕποιντο ἀλλήλοις τὸ μέσον καὶ οἱ ἄκροι· ἐν γὰρ τούτοις τὸ ἀντιστρέφειν ἐστίν. Δέδεικταιpseûdos gàr éstai tò eipeîn en tôi metaxú. episkeptéon dè tí tò sunéchon hóste metà tò gegonénai tò gínesthai hupárchein en toîs prágmasin. è dêlon hóti ouk éstin echómenon gegonótos ginómenon; oudè gàr genómenon genoménou· pérata gàr kaì átoma· hósper oûn oudè stigmaí eisin allélon echómenai, oudè genómena· ámpho gàr adiaíreta. oudè dè ginómenon gegeneménou dià tò autó· tò mèn gàr ginómenon diairetón, tò dè gegonòs adiaíreton. hósper oûn grammè pròs stigmèn échei, hoúto tò ginómenon pròs tò gegonós· enupárchei gàr ápeira gegonóta en tôi ginoménoi. mâllon dè phanerôs en toîs kathólou perì kinéseos deî lechthênai perì toúton. Perì mèn oûn toû pôs àn ephexês ginoménes tês genéseos échoi tò méson tò aítion epì tosoûton eiléphtho. anánke gàr kaì en toútois tò méson kaì tò prôton ámesa eînai. hoîon tò A gégonen, epeì tò G gégonen h(ústeron dè tò G gégonen, émprosthen dè tò A· archè dè tò G dià tò engúteron toû nûn eînai, hó estin archè toû chrónou). tò dè G gégonen, ei tò D gégonen. toû dè D genoménou anánke tò A gegonénai. aítion dè tò G· toû gàr D genoménou tò G anánke gegonénai, toû dè G gegonótos anánke próteron tò A gegonénai. hoúto dè lambánonti tò méson stésetaí pou eis ámeson, è aeì parempeseîtai dià tò ápeiron; ou gár estin echómenon gegonòs gegonótos, hósper eléchthe. all' árxasthaí ge hómos anánke ap' amésou kaì apò toû nûn prótou. homoíos dè (25)kaì epì toû éstai. ei gàr alethès eipeîn hóti éstai tò D, anánke próteron alethès eipeîn hóti tò A éstai. toútou d' aítion tò G· ei mèn gàr tò D éstai, próteron tò G éstai· ei dè tò G éstai, próteron tò A éstai. homoíos d' ápeiros he tomè kaì en toútois· ou gàr éstin esómena echómena allélon. archè dè kaì en toútois ámesos leptéa. échei dè hoútos epì tôn érgon· ei gégonen oikía, anánke tetmêsthai líthous kaì gegonénai. toûto dià tí; hóti anánke themélion gegonénai, eíper kaì oikía gégonen· ei dè themélion, próteron líthous gegonénai anánke. pálin ei éstai oikía, hosaútos próteron ésontai líthoi. deíknutai dè dià toû mésou homoíos· éstai gàr themélios próteron. Epeì d' horômen en toîs ginoménois kúkloi tinà génesin oûsan, endéchetai toûto eînai, eíper hépointo allélois tò méson kaì hoi ákroi· en gàr toútois tò antistréphein estín. Dédeiktai

96aδὲ τοῦτο ἐν τοῖς πρώτοις, ὅτι ἀντιστρέφει τὰ συμπεράσματα· τὸ δὲ κύκλῳ τοῦτό ἐστιν. ἐπὶ δὲ τῶν ἔργων φαίνεται ὧδε· βεβρεγμένης τῆς γῆς ἀνάγκη ἀτμίδα γενέσθαι, τούτου δὲ γενομένου νέφος, τούτου δὲ γενομένου ὕδωρ· τούτου δὲ γενομένου ἀνάγκη βεβρέχθαι τὴν γῆν· τοῦτο δ' ἦν τὸ ἐξ ἀρχῆς, ὥστε κύκλῳ περιελήλυθεν· ἑνὸς γὰρ αὐτῶν ὁτουοῦν ὄντος ἕτερον ἔστι, κἀκείνου ἄλλο, καὶ τούτου τὸ πρῶτον. Ἔστι δ' ἔνια μὲν γινόμενα καθόλου (ἀεί τε γὰρ καὶ ἐπὶ παντὸς οὕτως ἢ ἔχει ἢ γίνεται), τὰ δὲ ἀεὶ μὲν οὔ, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ δέ, οἷον οὐ πᾶς ἄνθρωπος ἄρρην τὸ γένειον τριχοῦται, ἀλλ' ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. τῶν δὴ τοιούτων ἀνάγκη καὶ τὸ μέσον ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ εἶναι. εἰ γὰρ τὸ Α κατὰ τοῦ Β καθόλου κατηγορεῖται, καὶ τοῦτο κατὰ τοῦ Γ καθόλου, ἀνάγκη καὶ τὸ Α κατὰ τοῦ Γ ἀεὶ καὶ ἐπὶ παντὸς κατηγορεῖσθαι· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ καθόλου, τὸ ἐπὶ παντὶ καὶ ἀεί. ἀλλ' ὑπέκειτο ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· ἀνάγκη ἄρα καὶ τὸ μέσον ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ εἶναι τὸ ἐφ' οὗ τὸ Β. ἔσονται τοίνυν καὶ τῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἀρχαὶ ἄμεσοι, ὅσα ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οὕτως ἔστιν ἢ γίνεται.dè toûto en toîs prótois, hóti antistréphei tà sumperásmata· tò dè kúkloi toûtó estin. epì dè tôn érgon phaínetai hôde· bebregménes tês gês anánke atmída genésthai, toútou dè genoménou néphos, toútou dè genoménou húdor· toútou dè genoménou anánke bebréchthai tèn gên· toûto d' ên tò ex archês, hóste kúkloi perieléluthen· henòs gàr autôn hotouoûn óntos héteron ésti, kakeínou állo, kaì toútou tò prôton. Ésti d' énia mèn ginómena kathólou (aeí te gàr kaì epì pantòs hoútos è échei è gínetai), tà dè aeì mèn oú, hos epì tò polù dé, hoîon ou pâs ánthropos árren tò géneion trichoûtai, all' hos epì tò polú. tôn dè toioúton anánke kaì tò méson hos epì tò polù eînai. ei gàr tò A katà toû B kathólou kategoreîtai, kaì toûto katà toû G kathólou, anánke kaì tò A katà toû G aeì kaì epì pantòs kategoreîsthai· toûto gár esti tò kathólou, tò epì pantì kaì aeí. all' hupékeito hos epì tò polú· anánke ára kaì tò méson hos epì tò polù eînai tò eph' hoû tò B. ésontai toínun kaì tôn hos epì tò polù archaì ámesoi, hósa hos epì tò polù hoútos éstin è gínetai.