Seconds Analytiques, livre 2, chapitre 16

98aΠερὶ δ' αἰτίου καὶ οὗ αἴτιον ἀπορήσειε μὲν ἄν τις, ἆρα ὅτε ὑπάρχει τὸ αἰτιατόν, καὶ τὸ αἴτιον ὑπάρχει (ὥσπερ εἰ φυλλορροεῖ ἢ ἐκλείπει, καὶ τὸ αἴτιον τοῦ ἐκλείπειν ἢ φυλλορροεῖν ἔσται· οἷον εἰ τοῦτ' ἔστι τὸ πλατέα ἔχειν τὰPerì d' aitíou kaì hoû aítion aporéseie mèn án tis, âra hóte hupárchei tò aitiatón, kaì tò aítion hupárchei h(ósper ei phullorroeî è ekleípei, kaì tò aítion toû ekleípein è phullorroeîn éstai· hoîon ei toût' ésti tò platéa échein tà

98bφύλλα, τοῦ δ' ἐκλείπειν τὸ τὴν γῆν ἐν μέσῳ εἶναι· εἰ γὰρ μὴ ὑπάρχει, ἄλλο τι ἔσται τὸ αἴτιον αὐτῶν), εἴ τε τὸ αἴτιον ὑπάρχει, ἅμα καὶ τὸ αἰτιατόν (οἷον εἰ ἐν μέσῳ ἡ γῆ, ἐκλείπει, ἢ εἰ πλατύφυλλον, φυλλορροεῖ). εἰ δ' οὕτως, ἅμ' ἂν εἴη καὶ δεικνύοιτο δι' ἀλλήλων. ἔστω γὰρ τὸ φυλλορροεῖν ἐφ' οὗ Α, τὸ δὲ πλατύφυλλον ἐφ' οὗ Β, ἄμπελος δὲ ἐφ' οὗ Γ. εἰ δὴ τῷ Β ὑπάρχει τὸ Α (πᾶν γὰρ πλατύφυλλον φυλλορροεῖ), τῷ δὲ Γ ὑπάρχει τὸ Β (πᾶσα γὰρ ἄμπελος πλατύφυλλος), τῷ Γ ὑπάρχει τὸ Α, καὶ πᾶσα ἄμπελος φυλλορροεῖ. αἴτιον δὲ τὸ Β τὸ μέσον. ἀλλὰ καὶ ὅτι πλατύφυλλον ἡ ἄμπελος, ἔστι διὰ τοῦ φυλλορροεῖν ἀποδεῖξαι. ἔστω γὰρ τὸ μὲν Δ πλατύφυλλον, τὸ δὲ Ε τὸ φυλλορροεῖν, ἄμπελος δὲ ἐφ' οὗ Ζ. τῷ δὴ Ζ ὑπάρχει τὸ Ε (φυλλορροεῖ γὰρ πᾶσα ἄμπελος), τῷ δὲ Ε τὸ Δ (ἅπαν γὰρ τὸ φυλλορροοῦν πλατύφυλλον)· πᾶσα ἄρα ἄμπελος πλατύφυλλον. αἴτιον δὲ τὸ φυλλορροεῖν. εἰ δὲ μὴ ἐνδέχεται αἴτια εἶναι ἀλλήλων (τὸ γὰρ αἴτιον πρότερον οὗ αἴτιον, καὶ τοῦ μὲν ἐκλείπειν αἴτιον τὸ ἐν μέσῳ τὴν γῆν εἶναι, τοῦ δ' ἐν μέσῳ τὴν γῆν εἶναι οὐκ αἴτιον τὸ ἐκλείπειν)-εἰ οὖν ἡ μὲν διὰ τοῦ αἰτίου ἀπόδειξις τοῦ διὰ τί, ἡ δὲ μὴ διὰ τοῦ αἰτίου τοῦ ὅτι, ὅτι μὲν ἐν μέσῳ, οἶδε, διότι δ' οὔ. ὅτι δ' οὐ τὸ ἐκλείπειν αἴτιον τοῦ ἐν μέσῳ, ἀλλὰ τοῦτο τοῦ ἐκλείπειν, φανερόν· ἐν γὰρ τῷ λόγῳ τῷ τοῦ ἐκλείπειν ἐνυπάρχει τὸ ἐν μέσῳ, ὥστε δῆλον ὅτι διὰ τούτου ἐκεῖνο γνωρίζεται, ἀλλ' οὐ τοῦτο δι' ἐκείνου. Ἢ ἐνδέχεται ἑνὸς πλείω αἴτια εἶναι; καὶ γὰρ εἰ ἔστι τὸ αὐτὸ πλειόνων πρώτων κατηγορεῖσθαι, ἔστω τὸ Α τῷ Β πρώτῳ ὑπάρχον, καὶ τῷ Γ ἄλλῳ πρώτῳ, καὶ ταῦτα τοῖς Δ Ε. ὑπάρξει ἄρα τὸ Α τοῖς Δ Ε· αἴτιον δὲ τῷ μὲν Δ τὸ Β, τῷ δὲ Ε τὸ Γ· ὥστε τοῦ μὲν αἰτίου ὑπάρχοντος ἀνάγκη τὸ πρᾶγμα ὑπάρχειν, τοῦ δὲ πράγματος ὑπάρχοντος οὐκ ἀνάγκη πᾶν ὃ ἂν ᾖ αἴτιον, ἀλλ' αἴτιον μέν, οὐ μέντοι πᾶν. ἢ εἰ ἀεὶ καθόλου τὸ πρόβλημά ἐστι, καὶ τὸ αἴτιον ὅλον τι, καὶ οὗ αἴτιον, καθόλου; οἷον τὸ φυλλορροεῖν ὅλῳ τινὶ ἀφωρισμένον, κἂν εἴδη αὐτοῦ ᾖ, καὶ τοισδὶ καθόλου, ἢ φυτοῖς ἢ τοιοισδὶ φυτοῖς· ὥστε καὶ τὸ μέσον ἴσον δεῖ εἶναι ἐπὶ τούτων καὶ οὗ αἴτιον, καὶ ἀντιστρέφειν. οἷον διὰ τί τὰ δένδρα φυλλορροεῖ; εἰ δὴ διὰ πῆξιν τοῦ ὑγροῦ, εἴτε φυλλορροεῖ δένδρον, δεῖ ὑπάρχειν πῆξιν, εἴτε πῆξις ὑπάρχει, μὴ ὁτῳοῦν ἀλλὰ δένδρῳ, φυλλορροεῖν.phúlla, toû d' ekleípein tò tèn gên en mésoi eînai· ei gàr mè hupárchei, állo ti éstai tò aítion autôn), eí te tò aítion hupárchei, háma kaì tò aitiatón (oîon ei en mésoi he gê, ekleípei, è ei platúphullon, phullorroeî). ei d' hoútos, hám' àn eíe kaì deiknúoito di' allélon. ésto gàr tò phullorroeîn eph' hoû A, tò dè platúphullon eph' hoû B, ámpelos dè eph' hoû G. ei dè tôi B hupárchei tò A (pân gàr platúphullon phullorroeî), tôi dè G hupárchei tò B (pâsa gàr ámpelos platúphullos), tôi G hupárchei tò A, kaì pâsa ámpelos phullorroeî. aítion dè tò B tò méson. allà kaì hóti platúphullon he ámpelos, ésti dià toû phullorroeîn apodeîxai. ésto gàr tò mèn D platúphullon, tò dè E tò phullorroeîn, ámpelos dè eph' hoû Z. tôi dè Z hupárchei tò E (phullorroeî gàr pâsa ámpelos), tôi dè E tò D h(ápan gàr tò phullorrooûn platúphullon)· pâsa ára ámpelos platúphullon. aítion dè tò phullorroeîn. ei dè mè endéchetai aítia eînai allélon (tò gàr aítion próteron hoû aítion, kaì toû mèn ekleípein aítion tò en mésoi tèn gên eînai, toû d' en mésoi tèn gên eînai ouk aítion tò ekleípein)-ei oûn he mèn dià toû aitíou apódeixis toû dià tí, he dè mè dià toû aitíou toû hóti, hóti mèn en mésoi, oîde, dióti d' oú. hóti d' ou tò ekleípein aítion toû en mésoi, allà toûto toû ekleípein, phanerón· en gàr tôi lógoi tôi toû ekleípein enupárchei tò en mésoi, hóste dêlon hóti dià toútou ekeîno gnorízetai, all' ou toûto di' ekeínou. È endéchetai henòs pleío aítia eînai; kaì gàr ei ésti tò autò pleiónon próton kategoreîsthai, ésto tò A tôi B prótoi hupárchon, kaì tôi G álloi prótoi, kaì taûta toîs D E. hupárxei ára tò A toîs D E· aítion dè tôi mèn D tò B, tôi dè E tò G· hóste toû mèn aitíou hupárchontos anánke tò prâgma hupárchein, toû dè prágmatos hupárchontos ouk anánke pân hò àn êi aítion, all' aítion mén, ou méntoi pân. è ei aeì kathólou tò próblemá esti, kaì tò aítion hólon ti, kaì hoû aítion, kathólou; hoîon tò phullorroeîn hóloi tinì aphorisménon, kàn eíde autoû êi, kaì toisdì kathólou, è phutoîs è toioisdì phutoîs· hóste kaì tò méson íson deî eînai epì toúton kaì hoû aítion, kaì antistréphein. hoîon dià tí tà déndra phullorroeî; ei dè dià pêxin toû hugroû, eíte phullorroeî déndron, deî hupárchein pêxin, eíte pêxis hupárchei, mè hotoioûn allà déndroi, phullorroeîn.