Seconds Analytiques, livre 2, chapitre 8

93aΠάλιν δὲ σκεπτέον τί τούτων λέγεται καλῶς καὶ τί οὐ καλῶς, καὶ τί ἐστιν ὁ ὁρισμός, καὶ τοῦ τί ἐστιν ἆρά πως ἔστιν ἀπόδειξις καὶ ὁρισμὸς ἢ οὐδαμῶς. ἐπεὶ δ' ἐστίν, ὡς ἔφαμεν, ταὐτὸν τὸ εἰδέναι τί ἐστι καὶ τὸ εἰδέναι τὸ αἴτιον τοῦ εἰ ἔστι (λόγος δὲ τούτου, ὅτι ἔστι τι τὸ αἴτιον, καὶ τοῦτο ἢ τὸ αὐτὸ ἢ ἄλλο, κἂν ᾖ ἄλλο, ἢ ἀποδεικτὸν ἢ ἀναπόδεικτον)-εἰ τοίνυν ἐστὶν ἄλλο καὶ ἐνδέχεται ἀποδεῖξαι, ἀνάγκη μέσον εἶναι τὸ αἴτιον καὶ ἐν τῷ σχήματι τῷ πρώτῳ δείκνυσθαι· καθόλου τε γὰρ καὶ κατηγορικὸν τὸ δεικνύμενον. εἷς μὲν δὴ τρόπος ἂν εἴη ὁ νῦν ἐξητασμένος, τὸ δι' ἄλλου του τί ἐστι δείκνυσθαι. τῶν τε γὰρ τί ἐστιν ἀνάγκη τὸ μέσον εἶναι τί ἐστι, καὶ τῶν ἰδίων ἴδιον. ὥστε τὸ μὲν δείξει, τὸ δ' οὐ δείξει τῶν τί ἦν εἶναι τῷ αὐτῷ πράγματι. Οὗτος μὲν οὖν ὁ τρόπος ὅτι οὐκ ἂν εἴη ἀπόδειξις, εἴρηται πρότερον· ἀλλ' ἔστι λογικὸς συλλογισμὸς τοῦ τί ἐστιν. ὃν δὲ τρόπον ἐνδέχεται, λέγωμεν, εἰπόντες πάλιν ἐξ ἀρχῆς. ὥσπερ γὰρ τὸ διότι ζητοῦμεν ἔχοντες τὸ ὅτι, ἐνίοτε δὲ καὶ ἅμα δῆλα γίνεται, ἀλλ' οὔτι πρότερόν γε τὸ διότι δυνατὸν γνωρίσαι τοῦ ὅτι, δῆλον ὅτι ὁμοίως καὶ τὸ τί ἦν εἶναι οὐκ ἄνευ τοῦ ὅτι ἔστιν· ἀδύνατον γὰρ εἰδέναι τί ἐστιν, ἀγνοοῦντας εἰ ἔστιν. τὸ δ' εἰ ἔστιν ὁτὲ μὲν κατὰ συμβεβηκὸς ἔχομεν, ὁτὲ δ' ἔχοντές τι αὐτοῦ τοῦ πράγματος, οἷον βροντήν, ὅτι ψόφος τις νεφῶν, καὶ ἔκλειψιν, ὅτι στέρησίς τις φωτός, καὶ ἄνθρωπον, ὅτι ζῷόν τι, καὶ ψυχήν, ὅτι αὐτὸ αὑτὸ κινοῦν. ὅσα μὲν οὖν κατὰ συμβεβηκὸς οἴδαμεν ὅτι ἔστιν, ἀναγκαῖον μηδαμῶς ἔχειν πρὸς τὸ τί ἐστιν· οὐδὲ γὰρ ὅτι ἔστιν ἴσμεν· τὸ δὲ ζητεῖν τί ἐστι μὴ ἔχοντας ὅτι ἔστι, μηδὲν ζητεῖν ἐστιν. καθ' ὅσων δ' ἔχομέν τι, ῥᾷον. ὥστε ὡς ἔχομεν ὅτι ἔστιν, οὕτως ἔχομεν καὶ πρὸς τὸ τί ἐστιν. ὧν οὖν ἔχομέν τι τοῦ τί ἐστιν, ἔστω πρῶτον μὲν ὧδε· ἔκλειψις ἐφ' οὗ τὸ Α, σελήνη ἐφ' οὗ Γ, ἀντίφραξις γῆς ἐφ' οὗ Β. τὸ μὲν οὖν πότερον ἐκλείπει ἢ οὔ, τὸ Β ζητεῖν ἔστιν, ἆρ' ἔστιν ἢ οὔ. τοῦτο δ' οὐδὲν διαφέρει ζητεῖν ἢ εἰ ἔστι λόγος αὐτοῦ· καὶ ἐὰν ᾖ τοῦτο, κἀκεῖνό φαμεν εἶναι. ἢ ποτέρας τῆς ἀντιφάσεώς ἐστιν ὁ λόγος, πότερον τοῦ ἔχειν δύο ὀρθὰς ἢ τοῦ μὴ ἔχειν. ὅταν δ' εὕρωμεν, ἅμα τὸ ὅτι καὶ τὸ διότι ἴσμεν, ἂν δι' ἀμέσων ᾖ· εἰ δὲ μή, τὸ ὅτι, τὸ διότι δ' οὔ. σελήνη Γ, ἔκλειψις Α, τὸ πανσελήνου σκιὰν μὴ δύνασθαι ποιεῖν μηδενὸς ἡμῶν μεταξὺ ὄντος φανεροῦ, ἐφ' οὗ Β. εἰ τοίνυν τῷ Γ ὑπάρχει τὸ Β τὸ μὴ δύνασθαι ποιεῖνPálin dè skeptéon tí toúton légetai kalôs kaì tí ou kalôs, kaì tí estin ho horismós, kaì toû tí estin ârá pos éstin apódeixis kaì horismòs è oudamôs. epeì d' estín, hos éphamen, tautòn tò eidénai tí esti kaì tò eidénai tò aítion toû ei ésti (lógos dè toútou, hóti ésti ti tò aítion, kaì toûto è tò autò è állo, kàn êi állo, è apodeiktòn è anapódeikton)-ei toínun estìn állo kaì endéchetai apodeîxai, anánke méson eînai tò aítion kaì en tôi schémati tôi prótoi deíknusthai· kathólou te gàr kaì kategorikòn tò deiknúmenon. heîs mèn dè trópos àn eíe ho nûn exetasménos, tò di' állou tou tí esti deíknusthai. tôn te gàr tí estin anánke tò méson eînai tí esti, kaì tôn idíon ídion. hóste tò mèn deíxei, tò d' ou deíxei tôn tí ên eînai tôi autôi prágmati. Hoûtos mèn oûn ho trópos hóti ouk àn eíe apódeixis, eíretai próteron· all' ésti logikòs sullogismòs toû tí estin. hòn dè trópon endéchetai, légomen, eipóntes pálin ex archês. hósper gàr tò dióti zetoûmen échontes tò hóti, eníote dè kaì háma dêla gínetai, all' oúti próterón ge tò dióti dunatòn gnorísai toû hóti, dêlon hóti homoíos kaì tò tí ên eînai ouk áneu toû hóti éstin· adúnaton gàr eidénai tí estin, agnooûntas ei éstin. tò d' ei éstin hotè mèn katà sumbebekòs échomen, hotè d' échontés ti autoû toû prágmatos, hoîon brontén, hóti psóphos tis nephôn, kaì ékleipsin, hóti stéresís tis photós, kaì ánthropon, hóti zôión ti, kaì psuchén, hóti autò hautò kinoûn. hósa mèn oûn katà sumbebekòs oídamen hóti éstin, anankaîon medamôs échein pròs tò tí estin· oudè gàr hóti éstin ísmen· tò dè zeteîn tí esti mè échontas hóti ésti, medèn zeteîn estin. kath' hóson d' échomén ti, rhâion. hóste hos échomen hóti éstin, hoútos échomen kaì pròs tò tí estin. hôn oûn échomén ti toû tí estin, ésto prôton mèn hôde· ékleipsis eph' hoû tò A, seléne eph' hoû G, antíphraxis gês eph' hoû B. tò mèn oûn póteron ekleípei è oú, tò B zeteîn éstin, âr' éstin è oú. toûto d' oudèn diaphérei zeteîn è ei ésti lógos autoû· kaì eàn êi toûto, kakeînó phamen eînai. è potéras tês antipháseós estin ho lógos, póteron toû échein dúo orthàs è toû mè échein. hótan d' heúromen, háma tò hóti kaì tò dióti ísmen, àn di' améson êi· ei dè mé, tò hóti, tò dióti d' oú. seléne G, ékleipsis A, tò panselénou skiàn mè dúnasthai poieîn medenòs hemôn metaxù óntos phaneroû, eph' hoû B. ei toínun tôi G hupárchei tò B tò mè dúnasthai poieîn

93bσκιὰν μηδενὸς μεταξὺ ἡμῶν ὄντος, τούτῳ δὲ τὸ Α τὸ ἐκλελοιπέναι, ὅτι μὲν ἐκλείπει δῆλον, διότι δ' οὔπω, καὶ ὅτι μὲν ἔστιν ἔκλειψις ἴσμεν, τί δ' ἐστὶν οὐκ ἴσμεν. δήλου δ' ὄντος ὅτι τὸ Α τῷ Γ ὑπάρχει, ἀλλὰ διὰ τί ὑπάρχει, τὸ ζητεῖν τὸ Β τί ἐστι, πότερον ἀντίφραξις ἢ στροφὴ τῆς σελήνης ἢ ἀπόσβεσις. τοῦτο δ' ἐστὶν ὁ λόγος τοῦ ἑτέρου ἄκρου, οἷον ἐν τούτοις τοῦ Α· ἔστι γὰρ ἡ ἔκλειψις ἀντίφραξις ὑπὸ γῆς. τί ἐστι βροντή; πυρὸς ἀπόσβεσις ἐν νέφει. διὰ τί βροντᾷ; διὰ τὸ ἀποσβέννυσθαι τὸ πῦρ ἐν τῷ νέφει. νέφος Γ, βροντὴ Α, ἀπόσβεσις πυρὸς τὸ Β. τῷ δὴ Γ τῷ νέφει ὑπάρχει τὸ Β (ἀποσβέννυται γὰρ ἐν αὐτῷ τὸ πῦρ), τούτῳ δὲ τὸ Α, ψόφος· καὶ ἔστι γε λόγος τὸ Β τοῦ Α τοῦ πρώτου ἄκρου. ἂν δὲ πάλιν τούτου ἄλλο μέσον ᾖ, ἐκ τῶν παραλοίπων ἔσται λόγων. Ὡς μὲν τοίνυν λαμβάνεται τὸ τί ἐστι καὶ γίνεται γνώριμον, εἴρηται, ὥστε συλλογισμὸς μὲν τοῦ τί ἐστιν οὐ γίνεται οὐδ' ἀπόδειξις, δῆλον μέντοι διὰ συλλογισμοῦ καὶ δι' ἀποδείξεως· ὥστ' οὔτ' ἄνευ ἀποδείξεως ἔστι γνῶναι τὸ τί ἐστιν, οὗ ἔστιν αἴτιον ἄλλο, οὔτ' ἔστιν ἀπόδειξις αὐτοῦ, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς διαπορήμασιν εἴπομεν.skiàn medenòs metaxù hemôn óntos, toútoi dè tò A tò ekleloipénai, hóti mèn ekleípei dêlon, dióti d' oúpo, kaì hóti mèn éstin ékleipsis ísmen, tí d' estìn ouk ísmen. délou d' óntos hóti tò A tôi G hupárchei, allà dià tí hupárchei, tò zeteîn tò B tí esti, póteron antíphraxis è strophè tês selénes è apósbesis. toûto d' estìn ho lógos toû hetérou ákrou, hoîon en toútois toû A· ésti gàr he ékleipsis antíphraxis hupò gês. tí esti bronté; puròs apósbesis en néphei. dià tí brontâi; dià tò aposbénnusthai tò pûr en tôi néphei. néphos G, brontè A, apósbesis puròs tò B. tôi dè G tôi néphei hupárchei tò B (aposbénnutai gàr en autôi tò pûr), toútoi dè tò A, psóphos· kaì ésti ge lógos tò B toû A toû prótou ákrou. àn dè pálin toútou állo méson êi, ek tôn paraloípon éstai lógon. Hos mèn toínun lambánetai tò tí esti kaì gínetai gnórimon, eíretai, hóste sullogismòs mèn toû tí estin ou gínetai oud' apódeixis, dêlon méntoi dià sullogismoû kaì di' apodeíxeos· hóst' oút' áneu apodeíxeos ésti gnônai tò tí estin, hoû éstin aítion állo, oút' éstin apódeixis autoû, hósper kaì en toîs diaporémasin eípomen.